– किसनबहादुर वि.क.
प्रवासी नेपाली श्रमिकको एकता, अधिकार र सामाजिक रूपान्तरणको आधार भारतमा रोजगारी, शिक्षा, व्यापार तथा विभिन्न पेशाका लागि लाखौँ नेपालीहरू बसोबास गर्दै आएका छन्। उनीहरूले आफ्नो श्रम, सीप र पसिनाबाट भारतीय समाज तथा अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। तर प्रवासी जीवनसँगै रोजगारीको असुरक्षा, न्यून ज्याला, सामाजिक विभेद, भाषिक तथा सांस्कृतिक समस्या, श्रम अधिकारको अभाव र विभिन्न प्रकारका शोषण तथा समस्याहरू पनि सामना गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा प्रत्येक व्यक्ति अलग–अलग रूपमा आफ्नो समस्या समाधान गर्न खोज्दा उसको आवाज कमजोर हुन्छ। तर संगठित रूपमा आवाज उठाउँदा व्यक्तिगत समस्यालाई सामूहिक समस्याका रूपमा स्थापित गर्दै समाधानका लागि दबाब सिर्जना गर्न सकिन्छ। यही आवश्यकताबाट अखिल भारत नेपाली एकता समाजको औचित्य स्पष्ट हुन्छ।
१. व्यक्ति होइन, संगठन नै सामूहिक शक्तिको आधार हो
शोषण र अन्यायको सामना गरिरहेको व्यक्तिको आवाज एक्लै कमजोर हुन सक्छ। संगठनले त्यही आवाजलाई सामूहिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्छ।
अखिल भारत नेपाली एकता समाजको मूल उद्देश्य नेपालीहरूलाई केवल परिचयका आधारमा जम्मा गर्नु होइनस उनीहरूलाई आफ्ना साझा समस्या, अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत बनाउँदै संगठित गर्नु हो।
एक्लो श्रमिक समस्या भोग्छ, संगठित श्रमिक समाधानका लागि संघर्ष गर्न सक्छ।
त्यसैले संगठन व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम होइन, सामूहिक हितको रक्षा गर्ने माध्यम बन्नुपर्छ।
२. प्रवासी नेपालीको अधिकार र सम्मानका लागि
भारतमा रहेका नेपालीहरू विभिन्न क्षेत्र र पेशामा कार्यरत छन्। उनीहरूका समस्या पनि एउटै प्रकृतिका छैनन्। कसैलाई रोजगारीको समस्या छ, कसैलाई ज्याला र श्रम अधिकारकोस कसैलाई आवास, शिक्षा वा सामाजिक सुरक्षाको समस्या छ भने कसैलाई कागजात, कानुनी जानकारी वा सामाजिक विभेदसँग सम्बन्धित समस्या हुन सक्छ।
यी समस्यालाई व्यक्तिगत घटनाका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा तिनको सामाजिक तथा आर्थिक कारण बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
अखिल भारत नेपाली एकता समाजले प्रवासी नेपालीहरूलाई आफ्नो अधिकारबारे जानकारी गराउने, समस्या उठाउने, सम्बन्धित निकायसम्म आवाज पुर्याउने र आवश्यकताअनुसार सामूहिक पहल गर्ने संगठनात्मक भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
३. वर्गीय दृष्टिकोण किन आवश्यक छ ?
मार्क्सवादी दृष्टिकोणले समाजलाई केवल व्यक्ति–व्यक्तिबीचको सम्बन्धबाट होइन, उत्पादन प्रक्रिया, आर्थिक सम्बन्ध र वर्गीय संरचनाबाट पनि हेर्छ।
प्रवासी नेपाली समुदायभित्र पनि सबैको आर्थिक अवस्था समान छैन। श्रमिक, निम्न आय भएका कर्मचारी, साना व्यवसायी, मध्यम वर्ग र आर्थिक रूपमा सम्पन्न व्यक्तिका समस्या र हितहरू एउटै हुँदैनन्।
त्यसैले नेपाली एकताको अर्थ सबै वर्गबीचको वास्तविक अन्तरलाई ढाकछोप गर्नु होइन। बरु श्रमजीवी तथा उत्पीडित जनसमुदायका समस्यालाई केन्द्रमा राख्दै सामाजिक न्याय, समानता र मानव सम्मानका पक्षमा संगठन निर्माण गर्नु हो।
एकता आवश्यक छ, तर त्यो एकता शोषण र अन्यायलाई स्वीकार गर्ने होइनस अधिकार, समानता र सामाजिक न्यायका लागि हुने एकता हो।
४. जातीय, क्षेत्रीय र भाषिक विभाजनविरुद्ध
नेपाली समाजमा जात, क्षेत्र, भाषा, धर्म र विभिन्न सामाजिक पहिचानका आधारमा विभाजनका अवशेषहरू अझै देखिन्छन्। प्रवासमा पुगेपछि पनि यस्ता विभाजनहरू समुदायभित्र पुनः दोहोरिन सक्छन्।
यस्ता विभाजनले श्रमजीवी जनसमुदायलाई कमजोर बनाउँछन्। एउटै समस्या भोगिरहेका मानिसहरू जात वा क्षेत्रका आधारमा अलग–अलग हुँदा सामूहिक शक्ति कमजोर हुन्छ।
अखिल भारत नेपाली एकता समाजले जातीय भेदभाव, छुवाछूत, क्षेत्रीय संकीर्णता, लैङ्गिक विभेद र सबै प्रकारका सामाजिक असमानताविरुद्ध सचेतना फैलाउँदै समान अधिकार र पारस्परिक सम्मानमा आधारित एकता निर्माण गर्नुपर्छ।
५. संगठन केवल समस्या पर्दा खोज्ने ठाउँ होइन
संगठनको आवश्यकता समस्या पर्दा मात्र महसुस गर्ने प्रवृत्ति पर्याप्त छैन। वास्तविक संगठन निरन्तर राजनीतिक, सामाजिक र वैचारिक चेतना निर्माण गर्ने माध्यम हो।
कार्यकर्ताले संगठनको उद्देश्य, नीति, विधान, अनुशासन र जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। संगठनमा सहभागी प्रत्येक सदस्यले आफूलाई केवल सदस्यका रूपमा होइन, समाज परिवर्तनको प्रक्रियामा जिम्मेवार नागरिकका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
त्यसैले नियमित बैठक, प्रशिक्षण, अध्ययन, छलफल, जनसम्पर्क र सामाजिक गतिविधिलाई संगठनको अभिन्न अंग बनाउन आवश्यक छ।
६. श्रमजीवी वर्गमा चेतना र संगठन निर्माण
मार्क्सवादी दृष्टिकोणमा श्रमिक वर्गको शक्ति केवल उसको संख्यामा होइन, उसको वर्गीय चेतना, संगठन र सामूहिक संघर्षमा निहित हुन्छ।
प्रवासी नेपाली श्रमिकहरू ठूलो संख्यामा भए पनि यदि उनीहरू आफ्नो साझा हित र अधिकारबारे संगठित तथा सचेत छैनन् भने त्यो संख्या आफैँमा पर्याप्त शक्ति बन्दैन।
त्यसैले अखिल भारत नेपाली एकता समाजले श्रमिकबीच चेतना निर्माण, आपसी सहयोग, संगठन विस्तार र अधिकारसम्बन्धी जानकारीको विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
७.सामाजिक सेवासँगै वैचारिक चेतना
संगठनले दुःखमा परेका मानिसलाई सहयोग गर्नु आवश्यक छ। तर सामाजिक सेवा मात्र संगठनको अन्तिम उद्देश्य हुनु हुँदैन।
समस्या किन पैदा भयो ?
श्रमको मूल्य किन असमान छ ?
शोषण र विभेदका सामाजिक आधार के हुन् ?
अधिकार प्राप्त गर्न संगठन किन आवश्यक छ ?
समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउन कस्तो परिवर्तन आवश्यक छ ?
यी प्रश्नमाथि पनि कार्यकर्ता र जनसमुदायबीच छलफल हुनुपर्छ।
समस्या समाधानसँगै समस्याको मूल कारण बुझ्ने चेतना विकास गर्नु नै दीर्घकालीन संगठन निर्माणको आधार हो।
८. संगठनभित्र लोकतान्त्रिक संस्कार र अनुशासन
संगठन बलियो हुन विचार, जिम्मेवारी र अनुशासन आवश्यक हुन्छ। नेतृत्व आलोचनाबाट डराउने र कार्यकर्ता प्रश्न गर्न डराउने वातावरणले स्वस्थ संगठन निर्माण गर्दैन।
संगठनभित्र विचार राख्ने अधिकार, छलफल गर्ने संस्कार, सामूहिक निर्णय र निर्णय कार्यान्वयन गर्ने अनुशासनबीच सन्तुलन हुनुपर्छ।
व्यक्तिपूजा होइन—विचार, नीति, संगठन र सामूहिक जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
९. नयाँ पुस्तालाई संगठनसँग जोड्नु
प्रवासी नेपाली समुदायको नयाँ पुस्ता फरक सामाजिक र प्रविधिक वातावरणमा हुर्किरहेको छ। त्यसैले संगठनले नयाँ पुस्ताका प्रश्न, शिक्षा, रोजगारी, प्रविधि, संस्कृति र सामाजिक चेतनासँग सम्बन्धित विषयलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ।
युवालाई केवल कार्यक्रममा सहभागी गराउने होइन, उनीहरूलाई अध्ययन, प्रशिक्षण, नेतृत्व र संगठनात्मक जिम्मेवारीमा विकसित गर्ने नीति आवश्यक छ।
१०. अखिल भारत नेपाली एकता समाजको ऐतिहासिक जिम्मेवारी
अखिल भारत नेपाली एकता समाज केवल एउटा संस्था वा नाम मात्र होइनस यसलाई प्रवासी नेपाली श्रमिक तथा आम नेपाली समुदायको साझा हितसँग जोडिएको संगठनका रूपमा विकसित गर्नु आवश्यक छ।
यसको शक्ति कार्यालय, पद वा सदस्य संख्यामा मात्र होइन—जनतासँगको सम्बन्ध, संगठनात्मक अनुशासन, वैचारिक स्पष्टता र व्यवहारिक संघर्षमा देखिनुपर्छ।
आजको आवश्यकता यस्तो संगठन हो, जसले नेपालीहरूलाई विभाजन होइन एकतामा, निराशा होइन संघर्षमा, अन्धविश्वास होइन चेतनामा र व्यक्तिगत स्वार्थ होइन सामूहिक हितमा जोड्न सकोस्।
निष्कर्ष
अखिल भारत नेपाली एकता समाज किन आवश्यक छ भन्ने प्रश्नको उत्तर एउटा वाक्यमा दिन सकिन्छ—
प्रवासी नेपालीको समस्या व्यक्तिगत होइन, धेरै अवस्थामा सामूहिक सामाजिक–आर्थिक समस्या होस त्यसैले समाधानको बाटो पनि संगठित सामूहिक पहलबाट खोजिनुपर्छ।
संगठनले नेपाली समुदायलाई अधिकारप्रति सचेत, सामाजिक विभेदविरुद्ध प्रतिबद्ध, श्रमजीवी वर्गको हितप्रति संवेदनशील र लोकतान्त्रिक तथा अनुशासित बनाउने दिशामा काम गर्नुपर्छ।
हाम्रो लक्ष्य केवल नेपालीलाई एक ठाउँमा जम्मा गर्नु होइन—
नेपालीलाई सचेत बनाउने, सचेतलाई संगठित गर्ने र संगठित शक्तिलाई सामाजिक न्याय तथा समानताको पक्षमा परिचालन गर्ने हो।
एकता केवल संख्या होइन—चेतनासहितको संगठनात्मक शक्ति हो।
संगठन केवल संरचना होइन—परिवर्तनको साधन हो।
र संघर्ष केवल विरोध होइन—न्यायपूर्ण समाज निर्माणको बाटो हो।
