नशाको दलदलमा मधेश: सीमा, समाज र हराउँदै गएको पुस्ता

मधेश प्रदेश नेपालको निकै संवेदनशील भू-राजनीतिक धरातलमा उभिएको छ। यसका सबै जिल्ला भारतीय सीमासँग जोडिएका छन्। सदियौँ पुरानो खुला सीमा, सहज आवागमन र वारि-पारिका साझा बजारहरूले यस क्षेत्रको सामाजिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई जति प्रगाढ बनाएका छन्, त्यही खुलापन आज लागूऔषधको अवैध ओसारपसार र दुर्व्यसनको डरलाग्दो माध्यम पनि बन्न पुगेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा मधेश लागूऔषधको प्रयोग, तस्करी र अवैध कारोबारको एउटा मुख्य ट्रान्जिट र केन्द्रजस्तै बन्दै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय हो। सीमावर्ती भारतीय बजारहरूमा सहजै पाइने रासायनिक तथा मनोद्दीपक औषधिहरू खुला नाका हुँदै गाउँ-बस्तीसम्म भित्रिने गरेका छन्। त्यस्तै पहाडी भेगमा उत्पादित प्राकृतिक लागूऔषध मधेश हुँदै सीमापार पुग्ने र उताबाट प्राणघातक रासायनिक औषधिहरू नेपाल भित्रिने दोहोरो जालो यहाँ मौलाएको छ।

सीमा क्षेत्रमा हुने तस्कर र सुरक्षाकर्मीबीचका झडप तथा नियमित पक्राउका घटनाले यो समस्या कति जरा गाडिसकेको छ भन्ने छर्लङ्ग पार्छ। सबैभन्दा पीडादायी पक्ष के हो भने, यो दलदलमा सबैभन्दा बढी किशोरकिशोरी र युवा पुस्ता फस्दै गएका छन्। भविष्य निर्माण गर्ने उमेरका युवाहरू कुलतको सिकार बन्दा उनीहरूको पढाइ, रोजगारीको सम्भावना र सिङ्गो पारिवारिक भविष्य अन्धकारमा धकेलिएको छ। साथीभाइको लहलहै, बेरोजगारी, गरिबी, अभिभावकीय निगरानीको कमी र सजिलै नशा उपलब्ध हुनुले युवाहरूलाई यो अन्धकारतिर धकेलिरहेको छ। लागूऔषधको यो सामाजिक घाउ महिलाहरूको हकमा झनै विभत्स बनेर देखा पर्छ। कुलतमा फसेका महिलाहरूले गम्भीर पारिवारिक र सामाजिक बहिष्कार खेप्नुपर्छ। कतिपय अवस्थामा नशाको आवश्यकता पूरा गर्न उनीहरू जोखिमपूर्ण बाटो र यौन शोषणको सिकार हुन बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा प्राणघातक रोगहरूको जोखिम पनि उत्तिकै बढाएको छ। घरभित्रको सम्बन्ध टुट्नु, घरेलु हिंसा बढ्नु र बालबालिकाको मनोविज्ञानमा गहिरो चोट पुग्नु यसका प्रत्यक्ष सामाजिक परिणाम हुन्। प्रहरी प्रशासनले सञ्चालन गरेका निगरानी, खोजी तथा परामर्श अभियानहरूले समस्याको गहिराइलाई उजागर त गरेका छन्, तर कानुनी कारबाही मात्रै यसको स्थायी समाधान हुन सक्दैन।

लागूऔषध प्रयोगकर्तालाई केवल ‘अपराधी’ का रूपमा हेर्ने साँघुरो दृष्टिकोण नबदलिएसम्म सुधार सम्भव छैन। उनीहरूलाई बिरामीका रूपमा स्विकार्दै माया, परामर्श, उचित स्वास्थ्योपचार र मर्यादित पुनर्स्थापनाको खाँचो छ। मधेशलाई यो कुलतको चक्रव्यूहबाट मुक्त गर्न बहुपक्षीय पहल अनिवार्य भइसकेको छ। पहिलो त, सीमा व्यवस्थापनमा दुवै देशका सुरक्षा संयन्त्रबीच नियमित संवाद र प्रभावकारी सूचना आदानप्रदान हुनुपर्छ। दोस्रो, विद्यालय तथा क्याम्पसहरूमा सचेतना अभियानलाई औपचारिकतामा मात्र सीमित नराखी जीवनोपयोगी बनाइनुपर्छ। तेस्रो, पुनर्स्थापना केन्द्रहरूको कडा नियमन गर्दै मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई गाउँ-गाउँसम्म विस्तार गरिनुपर्छ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, युवाहरूलाई कुलतबाट टाढा राख्न उनीहरूलाई उद्यमशीलता, रोजगारी र सिर्जनशील काममा जोड्नुपर्छ। मधेशमा गहिरिँदै गएको नशाको यो समस्या कुनै एउटा प्रदेश वा सुरक्षा निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन; यो सिङ्गो राष्ट्र र समाजको भविष्य जोगाउने साझा लडाइँ हो।