–किसनबहादुर वि.क.
मार्क्सवाद समाज, अर्थव्यवस्था, इतिहास र सामाजिक परिवर्तनलाई बुझ्ने एउटा विचारधारा तथा विश्लेषणको पद्धति हो। यसको मुख्य आधार कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सका विचार हुन्। मार्क्सवादले समाजमा रहेको आर्थिक असमानता, वर्गीय विभाजन, शोषण र त्यसका कारणबारे अध्ययन गर्छ।
१ .मार्क्सवादले के सिकाउँछ ?
मार्क्सवादको मूल प्रश्न हो—समाज कसरी बनेको छ, मानिसबीच असमानता किन छ र समाजलाई कसरी परिवर्तन गर्न सकिन्छ?
यसले विशेषगरी यी विषयमा जोड दिन्छः
वर्ग संघर्ष — समाजमा विभिन्न वर्गबीच आर्थिक तथा सामाजिक हितको संघर्ष हुन्छ।
उत्पादनका साधन — जमिन, कारखाना, उद्योग, प्रविधि आदि कसको नियन्त्रणमा छन् भन्ने कुराले समाजको आर्थिक संरचनामा ठूलो प्रभाव पार्छ।
श्रम र शोषण — श्रमिकले उत्पादन गर्ने मूल्य र उसले प्राप्त गर्ने पारिश्रमिकबीचको सम्बन्धलाई मार्क्सले विश्लेषण गरे।
ऐतिहासिक भौतिकवाद — मानव समाजको विकासमा उत्पादन प्रणाली र भौतिक परिस्थितिको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
वर्गविहीन समाजको अवधारणा — अन्ततः वर्गीय शोषण समाप्त भएको समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य मार्क्सवादी परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
२. द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद
मार्क्सवादी शिक्षामा द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद महत्वपूर्ण अवधारणा हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, समाज र प्रकृति स्थिर छैनन् तिनीहरु निरन्तर परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्। विभिन्न शक्ति, आवश्यकता र हितबीचको अन्तर्विरोधले परिवर्तनको प्रक्रिया अघि बढाउँछ।
उदाहरणका लागि, कुनै समाजमा पुरानो उत्पादन प्रणाली र नयाँ प्रविधिबीचको सम्बन्ध परिवर्तन हुँदै जाँदा आर्थिक तथा सामाजिक संरचनामा पनि परिवर्तन आउन सक्छ।
३. वर्ग संघर्ष
मार्क्सवादी विश्लेषणमा वर्ग भनेको केवल धनी र गरिबको व्यक्तिगत अवस्था मात्र होइनः उत्पादनका साधनसँग मानिसको सम्बन्धसँग जोडिएको सामाजिक सम्बन्ध हो।
मार्क्सले पुँजीवादी समाजमा मुख्यतः पुँजीपति वर्ग र श्रमिक वर्गबीचको सम्बन्धलाई विश्लेषण गरे। पुँजीपति वर्गले उत्पादनका साधनमाथि स्वामित्व राख्छ भने श्रमिकले आफ्नो श्रमशक्ति बेचेर जीवनयापन गर्छ।
४. पुँजीवादको मार्क्सवादी अध्ययन
मार्क्सले पुँजीवादलाई केवल बजार व्यवस्था भनेर मात्र हेरेनन्। उनले वस्तु, श्रम, पुँजी, नाफा र अतिरिक्त मूल्यको सम्बन्धको अध्ययन गरे।
उनको दास क्यापिटल अर्थात पुँजीमा पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली कसरी सञ्चालन हुन्छ र श्रमबाट अतिरिक्त मूल्य कसरी सिर्जना हुन्छ भन्ने विषयमा विस्तृत विश्लेषण गरिएको छ।
५. मार्क्सवाद र शिक्षा
मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट शिक्षा केवल परीक्षा पास गर्ने वा जागिर पाउने माध्यम मात्र होइन। शिक्षाले समाज, इतिहास, अर्थव्यवस्था र सामाजिक सम्बन्धलाई आलोचनात्मक रूपमा बुझ्न सक्षम बनाउनुपर्छ भन्ने दृष्टिकोण विकास भएको पाइन्छ।
त्यसैले मार्क्सवादी शिक्षा अध्ययन गर्दा यी प्रश्नहरू सोध्न सकिन्छः
समाजमा सम्पत्ति कसरी उत्पादन हुन्छ?
उत्पादनमाथि कसको नियन्त्रण छ ?
श्रमिकको भूमिका के छ ?
असमानता किन उत्पन्न हुन्छ ?
सामाजिक परिवर्तन कसरी हुन्छ ?
६. मार्क्सवाद अध्ययन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
मार्क्सवादलाई बुझ्न मार्क्स र एङ्गेल्सका मूल लेखनसँगै इतिहास, अर्थशास्त्र र समाजशास्त्रका विभिन्न दृष्टिकोण पनि पढ्नु उपयोगी हुन्छ। मार्क्सवादभित्र पनि विभिन्न व्याख्या र धाराहरू विकसित भएका छन्, त्यसैले एउटै व्याख्यालाई सम्पूर्ण मार्क्सवाद मानेर नहेर्नु राम्रो हुन्छ।
