-देबेन्द्र बस्याल
द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद (Dialectical Materialism) र ऐतिहासिक भौतिकवाद (Historical Materialism) मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शनका दुईवटा मुख्य खम्बा हुन् । भ्लादिमिर लेनिनले आफ्नो पुस्तक ‘दर्शनका नोटहरू’ (Philosophical Notebooks) मा यिनै सिद्धान्तहरूलाई अझ गहिरो गरी व्याख्या गरेका छन्। संसारलाई बुझ्न र यसलाई बदल्नका लागि यी दुई सिद्धान्तले कसरी काम गर्छन् भन्नेबारे विस्तृत अध्यायन गरौं ।
१. द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद (Dialectical Materialism)ः यो मार्क्सवादी दर्शनको सैद्धान्तिक र ब्रह्माण्डीय दृष्टिकोण हो । यसले प्रकृति, समाज र मानव चिन्तनको विकास कसरी हुन्छ भन्ने कुराको व्याख्या गर्छ । यो दुईवटा शब्द मिलेर बनेको छ: भौतिकवाद र द्वन्द्ववाद। भौतिकवाद (Materialism): यसको अर्थ संसारमा ‘पदार्थ’ (Matter) वा भौतिक जगत नै पहिलो र सत्य कुरा हो । चेतना वा विचार पदार्थको विकासको एउटा उच्च रूप मात्र हो । ईश्वर वा कुनै अदृश्य शक्तिले यो संसार बनाएको होइन, संसार आफैंमा भौतिक छ। द्वन्द्ववाद (Dialectics): यसको अर्थ संसार स्थिर छैन, यो सधैं गतिशील र परिवर्तनशील छ । यो परिवर्तन कुनै बाहिरी शक्तिले गर्दा नभई वस्तुभित्रकै आन्तरिक विरोधाभास र सङ्घर्षका कारण हुन्छ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका तीन मुख्य नियमहरू: मार्क्सवादी दर्शन अनुसार प्रकृति र समाजको विकास तीनवटा नियमको आधारमा हुन्छ: 1. विपरीतहरूको एकता र सङ्घर्षको नियम (Law of Unity and Struggle of Opposites): प्रत्येक वस्तु वा घटना भित्र दुईवटा विरोधी शक्तिहरू हुन्छन्। जस्तै: परमाणुमा पोजिट्रोन र इलेक्ट्रोन, समाजमा शोषक र शोषित। यी दुई विपरीत शक्तिहरू सँगै बस्छन् (एकता) र यिनीहरूबीच लगातार द्वन्द्व चल्छ (सङ्घर्ष), जसले गर्दा नयाँ परिवर्तन आउँछ। लेनिनले यसैलाई द्वन्द्ववादको मुटु मानेका छन्।
2. मात्रात्मक परिवर्तनबाट गुणात्मक परिवर्तनको नियम (Law of Transition from Quantitative to Qualitative Change): साना-साना र बिस्तारै हुने परिवर्तनहरू (मात्रात्मक परिवर्तन) जम्मा हुँदै जाँदा अचानक एउटा ठूलो र नयाँ परिवर्तन (गुणात्मक परिवर्तन) आउँछ। जस्तै: पानीलाई तताउँदै जाँदा (तापक्रमको मात्रा बढ्दा) १०० डिग्रीमा पुगेपछि त्यो अचानक बाफ (नयाँ गुण) मा बदलिन्छ। समाजमा पनि साना असन्तोषहरू जम्मा हुँदै जाँदा अचानक क्रान्ति हुन्छ। 3. निषेधको निषेधको नियम (Law of Negation of the Negation): विकास सधैं अगाडि बढ्छ। नयाँ कुराले पुरानो कुरालाई नष्ट वा विस्थापित (निषेध) गर्छ। तर त्यो नयाँ कुरा पनि स्थायी हुँदैन, त्यसलाई अर्को अझ नयाँ कुराले निषेध गर्छ। यो प्रक्रियामा पुराना कुराका नराम्रा पक्षहरू हट्छन् र राम्रा पक्षहरू परिमार्जित भएर अझ उच्च स्तरमा विकास हुन्छन् (जस्तै: एउटा बीउ माटोमा कुहिएर/निषेध भएर बिरुवा बन्छ, र बिरुवा ठूलो भएर फेरि सयौं बीउहरू बन्छन्)। २. ऐतिहासिक भौतिकवाद (Historical Materialism) जब द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको नियमलाई मानव समाज र इतिहासको विकास बुझ्नका लागि प्रयोग गरिन्छ, त्यसलाई ऐतिहासिक भौतिकवाद भनिन्छ। यसले इतिहास राजा-महाराजाहरू वा वीर पुरुषका विचारले होइन, बल्कि भौतिक आवश्यकता र उत्पादन पद्धतिका कारण बदलिन्छ भन्ने कुरा पुष्टि गर्छ।
ऐतिहासिक भौतिकवादका मुख्य अवधारणाहरू: -उत्पादन शक्ति र उत्पादन सम्बन्ध (Productive Forces and Relations of Production): -उत्पादन शक्ति: मानिसले उत्पादन गर्न प्रयोग गर्ने औजार, प्रविधि, कारखाना र स्वयं मजदुरको श्रम शक्ति। -उत्पादन सम्बन्ध: उत्पादन गर्ने क्रममा मानिसहरू बीच कस्तो सम्बन्ध बन्छ (जस्तै: मालिक र नोकर, जमिन्दार र किसान)। -आधार र उपरिंरचना (Base and Superstructure): आधार (Base): समाजको आर्थिक प्रणाली (उत्पादन पद्धति) नै समाजको जग वा आधार हो। उपरिंरचना (Superstructure): यो आर्थिक आधारमाथि टिकेको हुन्छ। यस अन्तर्गत समाजको राजनीति, कानुन, धर्म, संस्कृति, दर्शन र राज्य व्यवस्था पर्दछन्। यदि आर्थिक आधार बदलियो भने समाजको राजनीति र संस्कृति (उपरिंरचना) पनि आफैं बदलिन्छ। वर्ग सङ्घर्ष नै इतिहासको संवाहक हो (Class Struggle): इतिहासको हरेक कालखण्डमा उत्पादनको साधनमाथि कब्जा जमाउने ‘शोषक वर्ग’ र श्रम गर्ने ‘शोषित वर्ग’ बीच सङ्घर्ष भएको छ। यही वर्ग सङ्घर्षले गर्दा पुराना व्यवस्थाहरू भत्किएर नयाँ व्यवस्थाहरू बनेका हुन्। इतिहासको विकासका पाँच चरणहरू: ऐतिहासिक भौतिकवादका अनुसार मानव समाज निम्न चरणहरू पार गर्दै अगाडि बढेको छ र बढ्नेछ: 1. आदिम साम्यवाद (Primitive Communism): औजारहरू निकै पुराना थिए, निजी सम्पत्ति थिएन, वर्ग र शोषण थिएन। सबैले मिलेर सङ्कलन गर्थे र बाँडेर खान्थे। 2. दास युग (Slave Society): उत्पादनको विकाससँगै निजी सम्पत्तिको सुरुवात भयो। समाज दुई वर्गमा बाँडियो— दास मालिक र दास। मालिकले दासहरूलाई वस्तु जस्तै किनबेच गर्थे।
3. सामन्तवादी युग (Feudalism): जमिन मुख्य सम्पत्ति बन्यो। समाजमा जमिन्दार (सामन्त) र किसान (भू-दास) वर्ग बने। जमिन्दारले किसानको श्रमको शोषण गर्थे। 4. पुँजीवादी युग (Capitalism): आधुनिक उद्योग र मेसिनहरूको विकास भयो। उद्योगका मालिक (पुँजीपति/बुर्जुवा) र श्रम बेच्ने मजदुर (सर्वहारा) वर्ग बने। अहिलेको आधुनिक संसार यसै चरणमा छ। 5. समाजवाद/साम्यवाद (Socialism/Communism): पुँजीवादभित्रको विरोधाभास (मजदुरको शोषण र सामाजिक उत्पादन) ले गर्दा सर्वहारा क्रान्ति हुन्छ। सुरुमा समाजवाद आउँछ जहाँ राज्य मजदुरहरूको हातमा हुन्छ र अन्त्यमा साम्यवाद आउँछ जहाँ वर्ग, शोषण र राज्यको अन्त्य भई सबैले क्षमता अनुसार काम र आवश्यकता अनुसार दाम पाउनेछन्। -द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले भन्छ— यो संसार भौतिक तत्वले बनेको छ र यसको विकास विरोधाभासहरूको सङ्घर्ष र गतिशीलताबाट हुन्छ। -ऐतिहासिक भौतिकवादले भन्छ— मानव इतिहास विचार वा दैवी शक्तिले होइन, आर्थिक उत्पादनको तरिका र वर्ग सङ्घर्षका कारण विकास हुँदै अगाडि बढ्छ। यो लेख हाँकमा छापीदिनुहोला है
