-देवेन्द्र बस्याल
शिन्तो (Shinto) दर्शन÷धर्म जापानको एक पुरातन एवं जटिल आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो। यसलाई अक्सर जापानको “मूल धर्म” भनेर चिनिन्छ । म यहाँ यसको विवरण प्रस्तुत गर्न गईरहेको छु । “शिन्तो” भन्ने शब्द दुई खांजी (चिनियाँ लिपि) बाट बनेको होः (खामी÷शिन)ः यसको अर्थ “देवता,” “आत्मा,” वा “पवित्र शक्ति” हो । यो एउटा व्यापक अवधारणा हो । (ताओ÷मिचि)ः यसको अर्थ हो “मार्ग” वा “पथ” । त्यसैले, शिन्तोको शाब्दिक अर्थ “खामीको मार्ग” (The Way of the Kami) हो।
खामी (Kami) को अवधारणाः
शिन्तो दर्शनको केन्द्रिय अवधारणा नै “खामी” हो । यसलाई सामान्यतः “देवता” वा भगवान भनिन्छ तर यो अवधारणा त्योभन्दा धेरै व्यापक र जटिल छ । खामी भनेकोः प्रकृतिक शक्तिहरूः पहाड, नदी, वृक्ष, जंगल, चट्टान, बादल, बाढी, बिजुली, आदिमा बस्ने पवित्र शक्ति वा आत्मा हो । पूर्वजहरूको आत्माः परिवार वा समुदायका पूर्वजहरू, विशेष गरी महत्वपूर्ण व्यक्तित्वहरू । महान व्यक्तित्वहरूः ऐतिहासिक रूपमा प्रभावशाली व्यक्तिहरू, जस्तै सम्राट, योद्धा, वैज्ञानिक, आदि । रचनाशील शक्तिहरूः सृष्टिको प्रक्रियासँग जोडिएका देवी–देवताहरू, जस्तै सूर्य देवी अमातेरासु (Amaterasu) । गुणहरू र अमूर्त विचारहरूः उदाहरणका लागि,fertility (उर्वरता), उद्योग, आदिको खामी÷भगवान पनि हुनसक्छ । खामी हरेक ठाउँमा र हरेक वस्तुमा सर्ब व्यापक रहेको छ भन्ने मान्यता छ । यी शक्तिहरू मानिसहरूसँग सीधै सम्पर्क राख्छन् र तिनलाई प्रसन्न बनाउनु नै पूजाको उद्देश्य हो ।
मुख्य विशेषताहरू र सिद्धान्तहरू (Key Features and Principles)ः
प्रकृतिमा आधारितः शिन्तो प्रकृतिको गहिरो सम्मानमा आधारित छ। सम्पूर्ण प्रकृति नै खामीले भरिएको छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । शुद्धता (purity) मा जोडः शिन्तोमा किजोकु (Kegare) अर्थात् अशुद्धि वा प्रदूषणलाई धेरै महत्व दिइन्छ । मृत्यु, रोग, रक्त, आदिलाई अशुद्ध मानिन्छा । पूजा अर्चनाअघि हात, मुख धुने, विशेष अनुष्ठान गरेर आफूलाई शुद्ध गर्नुपर्छ । यो दर्शनको कुनै एक केन्द्रीय पवित्र ग्रन्थ छैनः इस्लाम (कुरान) वा ईसाई (बाइबल) जस्तो शिन्तोको एउटा मात्र केन्द्रीय धर्मग्रन्थ छैन । तर कोजिकी (Kojiki) र निहोन शोकी (Nihon Shoki) जस्ता ऐतिहासिक इतिहासग्रन्थहरूमा पौराणिक कथाहरू र देवताहरूको उत्पत्तिको वर्णन गरिएको छ । यसको कोही संस्थापक छैनः यो दर्शन जापानी जीवनशैली र संस्कृतिबाटै स्वतः विकसित भएको परम्परा हो । यो धर्मले बहुदेववादः असंख्य खामीहरूको अस्तित्वमा विश्वास गर्दछ ।
नैतिकताको अवधारणाः
शिन्तोमा “पाप” को अवधारणा यहूदी–ईसाई परम्परा जस्तो स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरिएको छैन । मानिस जन्मदेखि नै नैसर्गिक रूपमा शुद्ध हुन्छ, तर जीवनको क्रममा अशुद्धि (किजोकु) लाग्छ । लक्ष्य त्यो अशुद्धिलाई हटाउने र शुद्ध अवस्थामा फर्कने हो ।
अभ्यास र अनुष्ठानहरू (Practices and Rituals), मन्दिरहरू (Jinja)ः
शिन्तो मन्दिरलाई “जिन्जा” भनिन्छ । यी प्रायः प्राकृतिक वातावरणमा, पहाड वा जंगलको कुनामा बनाइन्छ । एउटा पवित्र फलामको झण्डा र मन्दिरको प्रवेशद्वार हुन्छ ।
पूजा (Worship)ः
भक्तहरू मन्दिरमा जाँदा हात र मुख धुन्छन् (Temizu), मन्दिरको घण्टी बजाएर खामीलाई आफ्नो उपस्थिति जनाउँछन् । दुई पटक हात ताली बजाउँछन् (Kashiwade), आँखा बन्द गरी प्रार्थना गर्छन्, र अनि एक पटक फेरि ताली बजाउँछन् । त्योहारहरू (ःMatsuri पर्व)ः शिन्तोमा धेरै स्थानीय र राष्ट्रिय त्योहारहरू÷पर्वहरू छन्। यी त्यो हारहरूमा झ्याल, नाच, संगीत, र देवतालाई भोजन (प्रसाद) चढाउने गरिन्छ ।
वस्तुहरू (Shintai)ः
मन्दिरहरूमा “शिन्ताई” हुन्छ, जुन खामीको शारीरिक निवास स्थान हो । यो एउटा चट्टान, दर्पण, वा तलवार जस्तो कुनै पनि वस्तु हुन सक्छा। यसलाई गोप्य राखिन्छ र सामान्य भक्तहरूले देख्न पाउँदैनन्।
शिन्तो र बौद्ध धर्मको सम्बन्ध
जापानमा शिन्तो र बौद्ध धर्म (जुन कोरिया र चीनबाट आयो) लगभग १,५०० वर्षदेखि सह–अस्तित्वमा छन्। धेरै जापानीहरूले दुवै परम्पराको अभ्यास गर्छन्। यसलाई “शिनबुत्सु–शुगो” (Shinbutsu–shūgō) भनिन्छ । उदाहरणका लागिः जन्म, विवाहः शिन्तो अनुष्ठान अनुसार गरिन्छ (शुद्धताको प्रतीक)। मृत्यु, अन्त्येष्टिः बौद्ध अनुष्ठान अनुसार गरिन्छ किनभने शिन्तोमा मृत्युलाई अशुद्ध मानिन्छ ।
शिन्तोको प्रकारः
मन्दिर शिन्तो (Jinja Shinto)ः यो सबैभन्दा पुरानो र प्रचलित रूप हो, जुन स्थानीय मन्दिरहरूमा केन्द्रित छ। राज्य शिन्तो (Kokka Shinto)ः मेइजी काल (१८६८–१९४५) देखि द्वितीय विश्वयुद्धसम्म, शिन्तोलाई जापानी राष्ट्रियता र सम्राटको पूजासँग जोडेर राज्य धर्म बनाइएको थियो। युद्धपछि, सम्राटले आफूलाई देवताको वंशज भन्ने दाबी छोडे र शिन्तो राज्यबाट अलग गरियो। सम्प्रदाय शिन्तो (Kyoha Shinto)ः १९औं शताब्दीमा उद्भव भएका संगठित धार्मिक सम्प्रदायहरू। लोक शिन्तो (Minkan Shinto)ः स्थानीय रीतिरिवाज, विश्वास, र परम्पराहरूमा आधारित जनसाधारणको शिन्तो ।
शिन्तो एउटा धर्म (religion) भन्दा पनि जीवन संचालनको एक तरिका (way of life) हो, दर्शन हो । यो जापानी संस्कृति, समाज, र मानसिकताको गहिराइमा छ । यसले प्रकृतिको सुन्दरतालाई मान्ने, पूर्वजहरूप्रति सम्मान राख्ने, र सरल तर गहन आध्यात्मिक अभ्यास मार्फत जीवनलाई चलाउने दर्शन हो । आज पनि जापानको दैनिक जीवनमा यसको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । २०२५÷०९÷०३ ओशाका जापान
