– देवेन्द्र वस्याल
सार्की जातको निर्माण ऐतिहासिक रूपमा श्रम, सीप र पेसाको आधारमा भएको हो भने दलितहरू कुनै अलग मानव जाति नभएर राज्यद्वारा विभेदमा पारिएको एउटा सामाजिक उत्पीडित समुदाय हो।नेपालको इतिहासमा मानिसहरूलाई कामको आधारमा विभाजन गर्दै जाँदा कसरी विभिन्न जातहरू बने र दलित शब्दको वास्तविक अर्थ के हो भन्ने कुरालाई तल स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
सार्की जातको निर्माण कसरी भयो ?
सार्की शब्दको उत्पत्ति ऐतिहासिक र सामाजिक विकासक्रमसँग जोडिएको छ ःपेसा र सीपको आधार (चर्मकार) प्राचीन समयमा समाज सञ्चालनका लागि श्रमको विभाजन गरियो। जुत्ता सिउने, छाला प्रशोधन गर्ने र छालाबाट विभिन्न उपयोगी सामग्रीहरू (मादल, झोला, बन्दुकका दाप आदि) बनाउने विशिष्ट प्राविधिक ज्ञान र सीप भएका शिल्पकारहरूलाई ‘सार्की’वा ‘चर्मकार’भनियो।
ऐतिहासिक राज्य सञ्चालनः इतिहासकारहरूका अनुसार पश्चिम नेपालका कतिपय क्षेत्रहरूमा सार्की समुदायले राज्य समेत सञ्चालन गरेका थिए। जस्तैः जुम्लाको सार्कीकोट, बाजुराको भुलकोट र सुर्खेतको डुमकोट जस्ता ठाउँमा उनीहरूको ऐतिहासिक उपस्थिति र छालाको पैसा प्रचलनमा ल्याएको इतिहास भेटिन्छ।
कानुनी रुपमा वर्गीकरण ःमल्ल राजा जयस्थिति मल्लले १४ औँ शताब्दीमा समाजलाई चार वर्ण र ३६ जातमा विभाजित गरे। पछि वि.सं. १९१० मा जङ्गबहादुर राणाले जारी गरेको ‘मुलुकी ऐन’ले यो व्यवस्थालाई थप कडा बनाउँदै सार्की लगायतका श्रमजीवी जातिहरूलाई ‘पानी नचलने र छोइछिटो हाल्नुपर्ने’भनी कानुनतः तल्लो तहमा राखेर उत्पीडन गर्यो ।
के दलितहरू अलग जाति हुन्?
होइन, जैविक वा प्राकृतिक रूपमा दलित कुनै अलग मानव जाति होइनन्। यो राज्य र शासकहरूले कृत्रिम रूपमा सिर्जना गरेको एउटा सामाजिक दर्जा मात्र हो। यसलाई निम्न बुँदाबाट बुझ्न सकिन्छःएकै मूलका मानिसहरूस् नेपालका पहाडी दलितहरू (कामी, दमाई, सार्की, गन्धर्व आदि) को शारीरिक बनावट, भाषा, संस्कृति, गोत्र र थरहरू पहाडका खस(आर्य (ब्राह्मण र क्षेत्री)सँग हुबहु मिल्छन्। उदाहरणका लागिस् कोइराला, घिमिरे, गौतम, नेपाल, खाती जस्ता थरहरू ब्राह्मण(क्षेत्री र दलित दुवै समुदायमा
पाइन्छन्। यसले के प्रमाणित गर्छ भने उनीहरू एउटै पुर्खाका सन्तान हुन्, तर पेसाका आधारमा पछि मात्र छुट्याइएका हुन्।राजनीतिक र सामाजिक संज्ञाः ‘दलित’शब्द संस्कृतको ‘दल्’ धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ ‘दबाइएको’ ‘थिचिएको’ वा ‘उत्पीडनमा पारिएको‘हुन्छ। यो कुनै जातको नाम नभएर जात व्यवस्थाका कारण राज्यको मूलधारबाट पछाडि पारिएका सीमान्तकृत समुदायहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याउन प्रयोग गरिएको राजनीतिक शब्द हो।विभेदको इतिहासः भारतबाट आएको वर्ण व्यवस्था (ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य, शूद्र) लाई नेपालका शासकहरूले आफ्नो अनुकूलतामा लागू गरे। ज्ञान उत्पादन गर्ने, सुरक्षा गर्ने र व्यापार गर्नेहरू माथिल्लो दर्जामा रहे भने समाजका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण श्रम र सेवा दिने शिल्पकारहरूलाई‘ुशूद्र’वा ‘अछूत’घोषणा गरियो।
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, जन्मका आधारमा कोही पनि दलित वा सार्की भएर जन्मिँदैन। ऐतिहासिक रूपमा श्रम र प्रविधिलाई सम्मान गर्नुको साटो विभेदकारी कानुन बनाएर उनीहरूलाई तल्लो जात भनी समाजमा स्थापित गराइयो। आजको आधुनिक समाजमा यो विभेद पूर्ण रूपमा गैरकानुनी र अमानवीय मानिन्छ।
