जबसम्म समाजमा भेदभाव रहन्छ, तबसम्म संघर्ष जारी रहन्छ

किसनबहादुर वि.क.

समाजमा जबसम्म जातीय विभेद, वर्गीय शोषण, लैङ्गिक असमानता, धार्मिक कट्टरता, आर्थिक विषमता, सामाजिक उत्पीडन र मानिस–मानिसबीच उच्च–नीचको भावना कायम रहन्छ, तबसम्म त्यसविरुद्धको संघर्ष पनि निरन्तर जारी रहन्छ। किनकि संघर्ष कुनै क्षणिक आवेग, व्यक्तिगत स्वार्थ वा कसैप्रतिको घृणाको अभिव्यक्ति होइनस यो अन्याय, असमानता, शोषण र उत्पीडनविरुद्धको सचेत वैचारिक तथा व्यवहारिक प्रतिरोध हो।

इतिहासलाई हेर्ने हो भने समाजमा भएका हरेक सकारात्मक परिवर्तन सहजै प्राप्त भएका छैनन्। मानव सभ्यताको विकाससँगै मानिसले स्वतन्त्रता, समानता, अधिकार र सम्मानका लागि निरन्तर संघर्ष गर्दै आएको छ। दासप्रथा, सामन्ती शोषण, जातीय विभेद, महिला उत्पीडन र विभिन्न प्रकारका सामाजिक अन्यायविरुद्ध भएका आन्दोलनहरूले नै समाजलाई परिवर्तनको दिशातर्फ अगाडि बढाएका हुन्। त्यसैले आज हामीले उपभोग गरिरहेका धेरै अधिकार र स्वतन्त्रताहरू कुनै शासकको दयाबाट प्राप्त भएका होइनन्, ती लामो संघर्ष, त्याग, बलिदान र जनताको सामूहिक चेतनाको परिणाम हुन्।

तर एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के समाजमा कानुनी रूपमा समानताको व्यवस्था हुँदैमा वास्तविक समानता स्थापित हुन्छरु अवश्य पनि हुँदैन। संविधानमा समानताको अधिकार लेखिनु एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, तर व्यवहारमा मानिसले जात, वर्ग, लिङ्ग, धर्म, भाषा, क्षेत्र र आर्थिक अवस्थाका आधारमा अपमान, विभेद र अवसरबाट वञ्चित हुनुपर्छ भने त्यो वास्तविक समानता हुन सक्दैन।

समाजमा विभेद केवल व्यक्तिगत व्यवहारमा मात्र सीमित हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यो सामाजिक परम्परा, सांस्कृतिक मान्यता, आर्थिक संरचना र राजनीतिक व्यवस्थाभित्र समेत जरा गाडेर बसेको हुन्छ। त्यसैले विभेदको अन्त्य गर्न केवल नाराबाजी पर्याप्त हुँदैन। विभेदकारी सोच, शोषणकारी सम्बन्ध र असमानता पैदा गर्ने संरचनामाथि वैचारिक बहस, संगठन, जनचेतना र सामूहिक संघर्ष आवश्यक हुन्छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने अन्याय सहनु शान्ति होइन, शोषणलाई स्वीकार गर्नु सहमति होइन र विभेदका अगाडि मौन बस्नु निष्पक्षता होइन। जब कुनै मानिस आफ्नो अधिकारबाट वञ्चित हुन्छ, जब कुनै श्रमिक आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउँदैन, जब कुनै महिला पितृसत्तात्मक सोचका कारण अपमानित हुन्छ, जब कुनै समुदाय जातीय वा सामाजिक पहिचानका आधारमा हेपिन्छ, तब त्यहाँ प्रतिरोध र परिवर्तनको आवश्यकता पैदा हुन्छ।

संघर्षको अर्थ सधैँ सडकमा उत्रिनु मात्र पनि होइन। संघर्ष भनेको गलत विचारविरुद्ध सही विचार स्थापित गर्नु हो। अन्धविश्वासविरुद्ध वैज्ञानिक चेतना फैलाउनु हो। विभेदकारी संस्कारविरुद्ध समानताको संस्कार निर्माण गर्नु हो। शोषणविरुद्ध अधिकारको आवाज उठाउनु हो। अन्यायविरुद्ध संगठित हुनु हो र समाजलाई न्यायपूर्ण दिशातर्फ रूपान्तरण गर्न निरन्तर क्रियाशील रहनु हो।

त्यसैले हाम्रो संघर्षको लक्ष्य कुनै व्यक्ति, जाति, समुदाय वा समूहलाई शत्रु बनाउनु होइन। हाम्रो लक्ष्य त मानिसलाई मानिसकै रूपमा सम्मान गर्ने, श्रमको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने, सबैलाई समान अधिकार र अवसर प्रदान गर्ने तथा शोषण र उत्पीडनमुक्त समाज निर्माण गर्ने हो।

हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि परिवर्तन केवल व्यवस्था परिवर्तनबाट मात्र पूर्ण हुँदैन। मानिसको सोच, चेतना, सामाजिक सम्बन्ध र व्यवहारमा समेत परिवर्तन आउन आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक परिवर्तनसँगै सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरण पनि अगाडि बढ्नुपर्छ। अन्यथा पुरानो विभेद नयाँ स्वरूपमा पुनः देखा पर्न सक्छ।

अन्ततः हाम्रो अडान स्पष्ट छ ः

जबसम्म जातीय विभेद रहन्छ, जातीय समानताका लागि संघर्ष जारी रहन्छ।

जबसम्म वर्गीय शोषण रहन्छ, श्रमजीवी जनताको मुक्तिका लागि संघर्ष जारी रहन्छ।

जबसम्म लैङ्गिक असमानता रहन्छ, महिला मुक्तिका लागि संघर्ष जारी रहन्छ।

जबसम्म आर्थिक विषमता रहन्छ, न्यायपूर्ण वितरण र समान अवसरका लागि संघर्ष जारी रहन्छ।

जबसम्म मानिसमाथि मानिसको अन्यायपूर्ण वर्चस्व कायम रहन्छ, समानता र स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष जारी रहन्छ।

हाम्रो संघर्षको अन्तिम उद्देश्य केवल विरोध गर्नु होइन, विकल्प निर्माण गर्नु हो। केवल आवाज उठाउनु होइन, परिवर्तनको आधार तयार गर्नु हो। केवल अन्यायको आलोचना गर्नु होइन, न्यायपूर्ण समाज निर्माणमा योगदान पुर्‍याउनु हो।

त्यसैले हामी अन्यायसँग सम्झौता गर्दैनौँ, विभेदलाई संस्कारका रूपमा स्वीकार गर्दैनौँ र शोषणलाई स्वाभाविक ठान्दैनौँ।

जबसम्म समाजमा भेदभाव रहन्छ, तबसम्म हाम्रो संघर्ष रोकिने छैन। जबसम्म शोषण र उत्पीडन रहन्छ, तबसम्म हाम्रो प्रतिरोध कमजोर हुने छैन। र जबसम्म समानता, स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र मानव मर्यादामा आधारित समाज स्थापना हुँदैन, तबसम्म परिवर्तनको अभियान निरन्तर अगाडि बढिरहनेछ।

संघर्ष हाम्रो बाध्यता मात्र होइन, न्यायपूर्ण समाज निर्माणप्रतिको हाम्रो प्रतिबद्धता हो ।

 

Comments
- Advertisement -

समाचार सँग सम्वन्धित