– लक्ष्मण उप्रेती
कम्युनिष्ट हुनु एउटा राजनीतिक पहिचान मात्र होइन, यो जीवनपद्धति हो,एक प्रकारको नैतिक, वैचारिक र व्यवहारिक अनुशासन। तर व्यवहारमा हामीले बारम्बार देखेका छौँ कि कतिपय आफूलाई कम्युनिष्ट भन्नेहरू अभिमानी, घमण्डी, पाखण्डी, ठूला कुरा गर्ने, लोकप्रियतावादी र व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले ग्रस्त देखिन्छन्। यस्तो प्रवृत्ति व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, यो सम्पूर्ण नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई नै कमजोर बनाउने गम्भीर रोग हो।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले लामो इतिहास बोकेको छ,जनयुद्ध, जनआन्दोलन, वर्गसंघर्ष र परिवर्तनका अनेक चरणहरू पार गर्दै आएको यो आन्दोलन आज वैचारिक र नैतिक सङ्कटको मोडमा उभिएको छ। आन्दोलनले ठूलो त्याग र बलिदानको जगमा उभिए पनि, पछिल्लो समय केही नेतृत्व र कार्यकर्तामा देखिएको अहंकार, अवसरवाद र सत्ताकेन्द्रित सोचले यसको मूल चरित्रमै प्रश्न उठाइरहेको छ।कम्युनिष्ट विचारधारा मूलतः जनताको मुक्ति, समानता र शोषणमुक्त समाज निर्माणको लक्ष्यमा आधारित हुन्छ। यस्तो महान लक्ष्य बोकेको व्यक्तिमा यदि अहंकार, घमण्ड र पाखण्ड प्रवेश गर्छ भने त्यो लक्ष्य आफैँ विकृत हुन थाल्छ। अभिमानले मानिसलाई जनताबाट टाढा बनाउँछ, घमण्डले आत्मआलोचनाको क्षमता नष्ट गर्छ, र पाखण्डले व्यवहार र विचारबीच गहिरो दूरी सिर्जना गर्छ। परिणामतः नेता र कार्यकर्ता जनताको प्रतिनिधि होइन, सत्ताको आकांक्षी पात्रमा रूपान्तरित हुन्छन्।
नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा यस्ता प्रवृत्तिहरूले संगठनभित्र गुटबन्दी, अविश्वास र विचलन पैदा गरेका छन्। वर्गसंघर्षको मार्गमा अगाडि बढ्नुपर्ने ठाउँमा व्यक्तिगत स्वार्थ र प्रतिस्पर्धाले ठाउँ लिएको छ। जनतासँग जोडिनुपर्ने शक्तिहरू सत्ताको वरिपरि घुम्न थालेका छन्। यसले आन्दोलनलाई जनआधारबाट क्रमशः कमजोर बनाइरहेको छ। कम्युनिष्टले “ठूलो” देखिनु हुँदैन, “ठूलो” हुनु पनि हुँदैन,उनीहरू जनताको बीचमा सामान्य, सरल र सहज हुनुपर्छ। जनताको जीवन, दुःख, श्रम र संघर्षसँग नजिक रहने मानिस नै साँचो अर्थमा क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट हुन्छ। लोकप्रियतावाद, अर्थात् जनतालाई आकर्षित गर्नका लागि खोक्रा नारा र भावनात्मक खेल खेल्नु, कम्युनिष्टको बाटो होइन। कम्युनिष्टले सत्य बोल्नुपर्छ, यथार्थ देखाउनुपर्छ, र कठिन भए पनि वैज्ञानिक बाटोमा जनतालाई अगाडि बढाउनुपर्छ।
त्यसैले कम्युनिष्टको वास्तविक चरित्र कस्तो हुनुपर्छ ?
पहिलो: सरलता
जीवनशैलीमा सादगी, व्यवहारमा सहजता, र सोचमा स्पष्टता,यी बिना कम्युनिष्ट चरित्र अधुरो हुन्छ। सरलता कुनै कमजोरी होइन, बरु उच्च स्तरको चेतना हो, जसले मानिसलाई जनतासँग जोडिराख्छ। नेपाली समाजजस्तो विविधता र असमानता भएको समाजमा सरलता नै जनतासँग सम्बन्ध मजबुत बनाउने आधार हो ।
दोस्रो: इमानदारीता
इमानदारीता आर्थिक वा व्यक्तिगत व्यवहारमा मात्र होइन, विचारमा पनि हुनुपर्छ। जे विश्वास गरिन्छ, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने साहस नै इमानदारीता हो। जनतासँग झूट बोल्ने, भ्रम फैलाउने वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि सिद्धान्त बेच्ने मानिस कम्युनिष्ट हुन सक्दैन। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा विश्वास संकटको प्रमुख कारण यही इमानदारीताको अभाव हो।
तेस्रो:पारदर्शिता
संगठनभित्र र बाहिर दुबै ठाउँमा पारदर्शी व्यवहार आवश्यक हुन्छ। निर्णय प्रक्रिया, आर्थिक गतिविधि, र राजनीतिक कार्यदिशा,यी सबैमा स्पष्टता र खुलापन हुनुपर्छ। गोपनीयता आवश्यक हुने ठाउँमा मात्र गोपनीयता, अन्यथा पारदर्शिता नै विश्वासको आधार हो।
चौथो: दृष्टिकोणसहितको दृढता
भावना वा आवेगले होइन, वैज्ञानिक दृष्टिकोणले मार्गदर्शन गर्ने दृढता आवश्यक हुन्छ। कठिन परिस्थितिमा पनि सिद्धान्तमा अडिग रहने, तर व्यवहारमा लचिलो र सृजनात्मक रहने क्षमता कम्युनिष्टको विशेषता हो। नेपाली सन्दर्भमा यो अझ महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यहाँका भौतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाहरू जटिल छन्।
पाँचौँ: साहस
अन्याय, शोषण र गलत प्रवृत्तिको विरुद्ध उभिने साहस बिना कुनै पनि क्रान्तिकारी आन्दोलन सम्भव हुँदैन। साहस भनेको भाषणमा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ,सत्य बोल्ने, जोखिम उठाउने, र जनताको पक्षमा दृढ रहने।
छैटौँ: अनुशासन
व्यक्तिगत जीवनदेखि संगठनात्मक जीवनसम्म अनुशासन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। अनुशासनविहीन स्वतन्त्रता अराजकता हो, र अराजकता क्रान्तिको शत्रु हो। सामूहिक निर्णयलाई मान्ने, समयको मूल्य बुझ्ने, र जिम्मेवारीप्रति प्रतिबद्ध रहने बानी विकास गर्नुपर्छ।
सातौँ: मितव्ययिता
विलासी जीवनशैली, अनावश्यक खर्च र भौतिक सुखको लालसा कम्युनिष्ट चरित्रसँग मेल खाँदैन। सीमित स्रोतलाई जनताको हितमा प्रयोग गर्ने, साधारण जीवन जिउने, र लोभबाट टाढा रहने गुण अनिवार्य छ।
अन्ततः, कम्युनिष्ट हुनु भनेको नारामा “क्रान्ति” भन्नु ,दस्तावेजमा लेख्नु मात्र होइन, आफैँलाई परिवर्तन गर्ने सतत प्रक्रिया हो। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पुनर्जीवित गर्न सबैभन्दा पहिला यसको नेतृत्व र कार्यकर्ताले आफ्नै चरित्र सुधार गर्नुपर्छ। जबसम्म कम्युनिष्टहरू आफ्नो जीवनमा सरलता, इमानदारी, पारदर्शिता, साहस, अनुशासन र मितव्ययिता जस्ता गुणहरू विकास गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरूले समाज परिवर्तनको नेतृत्व गर्न सक्दैनन्।
त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता भनेको अरूलाई बदल्ने होइन, आफूलाई रूपान्तरण गर्ने हो,त्यही बाटो हुँदै सच्चा क्रान्ति सम्भव हुन्छ।
२०८२ चैत्र ७ गते शनिवार
