–प्रयास कौशिक धिताल
विश्व राजनीतिको मञ्चमा जे देखिन्छ, त्यो प्रायस् यथार्थको सानो अंश मात्र हुन्छ। फेब्रुअरी २८, २०२६ मा अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध सञ्चालन गरेको ‘गर्जने सिंह’ नामक संयुक्त सैन्य कारबाही र त्यसपछिको ४५ दिने लामो रक्तपातपूर्ण द्वन्द्वले यो भनाइलाई फेरि एकपटक प्रमाणित गरेको छ। सार्वजनिक रूपमा वासिङ्टन र तेल अभिभले ‘आणविक कार्यक्रमको निर्मूल’ र ‘अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको सुरक्षा’ जस्ता आदर्शवादी नाराहरू अगाडि सारे पनि, यस युद्धको वास्तविक अन्तर्यमा विश्वव्यापी वित्तीय साम्राज्यवादको रक्षा, भौगोलिक भाडा असुलीको होड र आन्तरिक सत्ता जोगाउने कुटिल खेल लुकेको थियो। तथ्याङ्क, सामरिक क्षति र भू–राजनीतिक परिणामहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दा यो युद्ध केवल दुई राष्ट्रबीचको सैन्य टकराव नभएर विश्व व्यवस्थाको संरचनागत सङ्क्रमणको ऐतिहासिक प्रस्थानबिन्दु साबित भएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विश्लेषकहरूका अनुसार यो द्वन्द्व मूलतस् अमेरिकी ‘पेट्रोडलर’ ‘डलरमा आधारित तेल व्यापार’ साम्राज्यको रक्षा गर्ने हताश प्रयास थियो। विगत ७ दशकदेखि विश्वको कच्चा तेल कारोबार डलरमा हुँदै आएको छ, जसले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई निरन्तर असीमित लाभ दिइरहेको छ। तर, पछिल्लो समय चीन र इरानले यो वित्तीय एकाधिकारलाई भङ्ग गर्न सुरु गरेका थिए। इरानले चीनलाई अमेरिकी डलरको सट्टा चिनियाँ मुद्रा युआनमा तेल बेच्न थाल्नु र चिनियाँ अन्तरदेशीय भुक्तानी प्रणालीमार्फत रकम लिनुले अमेरिकी वित्तीय प्रतिबन्धको औचित्यमाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको थियो। द्वन्द्व सुरु हुनुअघि नै इरानले चीनलाई होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै कम्तीमा १.१७ करोड ब्यारेल कच्चा तेल पठाइसकेको थियो। तसर्थ, अमेरिकी सैन्य कारबाहीको अघोषित तर प्रमुख लक्ष्य इरानी क्षेप्यास्त्रहरू नष्ट गर्नुभन्दा पनि चिनियाँ मुद्रामा आधारित हुँदै गरेको यस वैकल्पिक वित्तीय संरचनालाई ध्वस्त पार्नु थियो, जसले भविष्यमा अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रको बजारलाई नै धरापमा पार्न सक्थ्यो।
यसका साथै, यो युद्ध दुई भिन्न प्रकृतिका ‘कर सङ्कलनकर्ता’हरूबीचको टकराव पनि थियो। अमेरिकाले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय सञ्चार प्रणाली र आर्थिक प्रतिबन्धहरूमार्फत विश्व अर्थतन्त्रबाट ‘वित्तीय कर’ उठाउँदै आएको छ भने, इरानले यस युद्धमार्फत आफ्नो भौगोलिक अवस्थितिलाई रणनीतिक अस्त्रमा रूपान्तरण गरी विश्व अर्थतन्त्रमां ‘भू–राजनीतिक कर’ थोपर्ने नीति अख्तियार गर्यो। मात्र २१ समुद्री माइल चौडाइ रहेको होर्मुज जलडमरूमध्य, जहाँबाट विश्वको २० देखि २५ प्रतिशत तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास ओहोरदोहोर गर्छ, त्यसलाई इरानले आफ्नो नियन्त्रणको हतियार बनायो। अर्कोतर्फ, वासिङ्टन र तेहरान दुवै राजधानीका शासकहरूका लागि यो युद्ध आन्तरिक सङ्कट टार्ने अस्त्र बन्यो। इरानमा सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीको वृद्धावस्था र उत्तराधिकारको अन्योलले सिर्जना गरेको राजनीतिक सङ्कटलाई बाह्य आक्रमणले समाप्त पार्दियो भने, वासिङ्टनमा मध्यपूर्व शान्ति योजनाको असफलता खेपिरहेको प्रशासनलाई एउटा ‘विजयी’ विदेश नीतिको खाँचो थियो। यसैबीच, इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूका लागि यो युद्ध खाडी मुलुकहरूसँगको सम्झौतापछि घट्दै गएको इजरायलको सामरिक महत्त्व फर्काउने र अमेरिका–इरानबीच हुन सक्ने कुनै पनि कूटनीतिक सम्झौतालाई विफल बनाउने जीवनमरणको सवाल थियो।
सैन्य रणभूमिको परिणाम भने अमेरिकी दाबीभन्दा निकै फरक र विरोधाभासपूर्ण देखियो। अमेरिकी रक्षामन्त्रीले ‘निर्णायक सैन्य विजय’को दाबी गरे तापनि अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयकै आन्तरिक मूल्याङ्कनले अर्कै चित्र प्रस्तुत गर्छ। युद्धको पहिलो ३ सातामै अमेरिकी सैन्य उपकरणको क्षति १.४ अर्बदेखि २.९ अर्ब डलर पुगेको थियो भने ५ साता लामो अभियानले अमेरिकालाई २२.३ अर्बदेखि ३१ अर्ब डलरको आर्थिक भार बोकायो, जहाँ दैनिक युद्ध खर्च ५० करोड डलरको हाराहारीमा थियो। इरानी प्रतिआक्रमणमा ३ करोड डलर पर्ने ९ शृङ्खलाका १२ वटा अत्याधुनिक मानवरहित विमान नष्ट भए। कुवेतमा आफ्नै पक्षको आक्रमणमा परी १५ शृङ्खलाका ३ वटा लडाकु विमान दुर्घटनाग्रस्त भए भने इरानी वायु रक्षा प्रणालीले ३५ शृङ्खलाको राडारले समेत खुट्याउन नसक्ने एउटा अत्याधुनिक लडाकु विमानलाई गम्भीर क्षति पुर्याएर यसको ‘अजेयताको मिथक’ तोडिदियो। साउदी अरबस्थित हवाई अखडामा भएको हमलामा १३५ शृङ्खलाका ५ वटा इन्धन भर्ने विमान क्षतिग्रस्त भए भने अर्को एउटा दुर्घटना हुँदा ६ जना अमेरिकी सैनिक मारिए। समग्रमा अमेरिकाले १३ जना सैनिक गुमायो र ३७३ जना घाइते भए।
यस युद्धले इरानलाई अकल्पनीय र अपूरणीय मानवीय तथा राजनीतिक क्षति पुर्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस महासङ्घका अनुसार इरानी पक्षमा १,९०० भन्दा बढीको मृत्यु र २४,८०० भन्दा बढी घाइते भएका छन्। यसै युद्धको सबैभन्दा ठुलो र निर्णायक घटनाको रूपमा फेब्रुअरी २८, २०२६ कै दिन अमेरिका र इजरायलको पहिलो संयुक्त हवाई आक्रमणमा परी ८६ वर्षीय सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीको मृत्यु भयो। तेहरानस्थित आफ्नै कार्यालय परिसरमा भएको उक्त भीषण हमलामा उनीसँगै उनका नजिकका आफन्तहरूले पनि ज्यान गुमाएका थिए। त्यसको दुई दिनपछि, मार्च १ मा इरानी सरकारी टेलिभिजनले सर्वोच्च नेताको हत्या भएको औपचारिक पुष्टि गर्दै देशभर ४० दिने राष्ट्रिय शोकको घोषणा गर्यो। खामेनीको सहादतसँगै इरानमा क्षेत्रीय युद्धको तयारी झनै तीव्र बन्यो भने उनको उत्तराधिकारको रूपमा उनका छोरा मोज्ताबा खामेनी नयाँ सर्वोच्च नेता बनेका छन्। मोज्ताबाको उदयले इरानी शासनलाई झनै आक्रामक र सम्झौताहीन दिशामा धकेलेको विश्लेषकहरूको ठहर छ।
यस्तो राजनीतिक सङ्कटका बाबजुद यस युद्धको सबैभन्दा चकित पार्ने पाटो भनेको आर्थिक विरोधाभास हो। विश्व अर्थतन्त्र होर्मुजको बन्दीका कारण धराशयी हुँदै गर्दा इरानको राजस्व भने अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषकी प्रबन्ध निर्देशकका अनुसार युद्धले विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा १३ प्रतिशतले सङ्कुचन ल्यायो। होर्मुजबाट हुने जहाजी आवागमन दैनिक १०० बाट घटेर मात्र ४ वटामा सीमित हुँदा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ११० डलरभन्दा माथि पुग्यो। तर, इरानले आफ्नो ‘छायाँ जहाजी बेडा’ (गोप्य पानीजहाजहरू) मार्फत दैनिक २४ लाखदेखि २८ लाख ब्यारेल तेल निर्यात गरिरह्यो। परिणामस्वरूप, इरानको दैनिक तेल आम्दानी १५ करोड डलरबाट बढेर २५ करोड पुग्यो, जुन रकम सिधै इस्लामिक क्रान्तिकारी रक्षक बलको नियन्त्रणमा पुग्यो। अझ रोचक त के छ भने, खुफिया प्रतिवेदनहरूका अनुसार इरानले होर्मुज पार गर्ने केही जहाजहरूबाट प्रतिजहाज २० लाख डलरका दरले मार्ग शुल्क समेत असुल्न थाल्यो।
यसको मार भने समग्र विश्व अर्थतन्त्रले खेप्नुपर्यो। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा नियोगका कार्यकारी निर्देशकले यसलाई सन् १९७० को दशकको भन्दा गम्भीर ‘अभूतपूर्व ऊर्जा आघात’ भनेका छन्। विश्व व्यापार सङ्गठनले २०२६ को विश्वव्यापी व्यापार वृद्धि पूर्वानुमान ४.६ बाट झारेर १.९% मा पुर्याएको छ र यो अझै घटेर १.४% सम्म पुग्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। विश्व बैंकले मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकाको वृद्धिदर ४.०% बाट १.८% मा सीमित गरेको छ। आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठनका अनुसार अमेरिकामा मुद्रास्फीति २.६% बाट बढेर ४.२% पुग्नेछ। यसबाहेक, विश्वको करिब एक तिहाइ रासायनिक मल (युरिया) आपूर्ति हुने होर्मुज बन्द हुँदा मलको मूल्य ५० % ले बढेको छ, जसले भारत र ब्राजिलजस्ता देशमा कृषि सङ्कट निम्त्याएको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले युद्ध लम्बिएमा विश्वभर भोकमरीको सङ्कट आउने चेतावनी दिइसकेको छ।
कूटनीतिक मञ्चमा पनि यस युद्धले बहुध्रुवीय विश्वको उदयलाई आधिकारिक छाप लगाइदिएको छ। मार्च १२ मा खाडी मुलुकले ल्याएको इरानविरोधी प्रस्ताव राष्ट्रसङ्घीय सुरक्षा परिषद्मा १३ मतले पारित भए पनि चीन र रुसले मतदानमा भाग लिएनन्। तर, अप्रिल ७ मा अमेरिकाले होर्मुजमा नौसैनिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्न ल्याएको प्रस्तावलाई चीन र रुसले विशेषाधिकार (भिटो) प्रयोग गरी असफल पारिदिए। चिनियाँ राजदूतले अमेरिकामाथि ‘एक सभ्यताको अस्तित्वलाई नै धम्की दिइरहेको ’ र सर्वोच्च नेताको हत्या गरेर गलत सन्देश दिएको गम्भीर आरोप लगाउनुले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा अमेरिकी एकाधिकार अन्त्य भएको स्पष्ट सङ्केत दिएको छ।
यसैबीच, पाकिस्तान, इजिप्ट र टर्कीको मध्यस्थतामा अप्रिल ७ मा घोषणा गरिएको युद्धविराम लेबनानको पेचिलो प्रश्नका कारण भङ्गुर अवस्थामा छ। अमेरिकी उपराष्ट्रपतिले लेबनान युद्धविरामको दायरामा नपर्ने बताएलगत्तै इजरायलले लेबनानका १०० भन्दा बढी लक्ष्यहरूमा भीषण हवाई आक्रमण गर्यो, जहाँ १८२ जनाको मृत्यु भयो। लेबनानमा हालसम्म १,५०० भन्दा बढीको मृत्यु र १२ लाख मानिस विस्थापित भइसकेका छन्। यसको जवाफमा इरानी राष्ट्रपति र क्रान्तिकारी रक्षक बलले ‘या त पूर्ण युद्धविराम, या निरन्तर युद्ध’ को कडा चेतावनी दिएका छन्, जसले हिजबुल्लाह र ‘प्रतिरोधको धुरी’ को मनोबललाई कायम राख्ने इरानी रणनीतिलाई प्रस्ट पार्छ।
यस द्वन्द्वको सबैभन्दा दीर्घकालीन र घातक परिणाम अमेरिकी डलरमाथि परेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक रणनीतिकारहरूको विश्लेषण अनुसार, यो युद्ध चिनियाँ मुद्रामा आधारित तेल व्यापारको जन्म गराउने उत्प्रेरक बनेको छ। इरानले झूटा पहिचान भएका सयौं जहाज र चिनियाँ अन्तरदेशीय भुक्तानी प्रणालीमार्फत ‘छायाँ बैंकिङ’ को जालो खडा गरेको छ। हङकङ, भारत, कजाकिस्तान र टर्कीका आवरण कम्पनीहरू हुँदै कारोबार भइरहेको छ र चिनियाँ साना तथा स्वतन्त्र तेल प्रशोधन केन्द्रहरूले इरानको ९०% तेल खरिद गरिरहेका छन्। एसियाली सञ्चारमाध्यमले टिप्पणी गरेझैं, इरानले एकैसाथ विश्वको तेल आपूर्तिलाई घाँटी निमोठेको छ, डलरको एकाधिकार पतनलाई तीव्र बनाएको छ र चिनियाँ मुद्राको महत्त्वाकांक्षालाई बलियो स्थापित गरिदिएको छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, सामरिक र राजनीतिक तराजुमा यस युद्धको नतिजा अत्यन्तै जटिल छ। सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या र भौतिक क्षतिका बाबजुद इरानी सत्ता ढलेन, बरु मोज्ताबा खामेनीको नेतृत्वमा झनै कठोर र आत्मविश्वासी बनेर निस्कियो। उसले होर्मुजलाई आफ्नो स्थायी रणनीतिक सम्पत्तिको रूपमा स्थापित गर्यो। अर्कोतर्फ, अमेरिकाले इरानको उच्च राजनीतिक नेतृत्वलाई सिध्याउने सामरिक सफलता प्राप्त गरे पनि शासन परिवर्तन र आणविक कार्यक्रम अन्त्य गर्ने आफ्नो मूल रणनीतिक लक्ष्यमा पूर्णत: असफल भयो। इजरायलका प्रधानमन्त्रीको ‘पूर्ण विजय’ को नारा पनि यथार्थमा परिणत हुन सकेन, किनकि हिजबुल्लाह र नयाँ नेतृत्वसहितको इरानी शासन दुवै अस्तित्वमा छन् र इजरायल थप असुरक्षित घेरामा फसेको छ। अन्तत:, यो द्वन्द्वले आणविक अस्त्रभन्दा रणनीतिक भूगोल र वैकल्पिक अर्थतन्त्र बढी शक्तिशाली हुन सक्छ भन्ने नयाँ यथार्थ स्थापित गर्दै विश्वलाई अमेरिकी डलरको एकाधिकाररहित एक नयाँ, बहुध्रुवीय र अत्यन्तै जोखिमपूर्ण युगमा प्रवेश गराएको छ। 000
