मार्क्सको विश्लेषण: पुँजीवाद र विपत्ति

मानव सभ्यता यतिबेला इतिहासकै गम्भीर पर्यावरणीय, सामाजिक र मानवीय संकटको भुमरीमा उभिएको छ। विश्वभर बढ्दो तापमान, अनियन्त्रित बाढीपहिरो, हिमताल विष्फोट, समुद्री आँधी, खडेरी र वायु प्रदूषणले पृथ्वीको जैविक सन्तुलनलाई नै ध्वस्त बनाइरहेका छन्। यस्ता विपत्तिहरूलाई प्रायः “प्राकृतिक प्रकोप” वा दैवी घटनाका रूपमा व्याख्या गरेर पन्छिने परम्परागत चलन छ। तर, गहिरिएर हेर्दा आधुनिक युगका अधिकांश महाविपत्तिहरू केवल आकस्मिक प्राकृतिक घटना नभई पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली, नाफाको अन्धधुन्ध दौड र प्रकृतिको सीमाहीन दोहनका प्रत्यक्ष परिणाम हुन्।

पुँजीवाद र विपत्तिबीचको यो संरचनागत सम्बन्धलाई १९औँ शताब्दीमै द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट पहिलो पटक वैज्ञानिक ढंगले उजागर गर्ने दार्शनिक कार्ल मार्क्स थिए। मार्क्सले पुँजीवादले केवल श्रमजीवी वर्गको मात्र होइन, प्रकृतिको समेत निर्मम शोषण गर्दछ भन्ने तथ्यलाई आफ्ना विभिन्न कालजयी कृतिहरूमा सविस्तार व्याख्या गरेका छन्।

कार्ल मार्क्सले पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको विकासक्रमसँगै मानिस, समाज र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कसरी भत्किन्छ भन्ने विषयलाई आफ्ना प्रारम्भिक लेखनदेखि ‘दास क्यापिटल’ सम्म निरन्तर विश्लेषण गरेका छन्।

आफ्नो प्रारम्भिक पाण्डुलिपि *Economic and Philosophic Manuscripts of 1844* मा मार्क्सले ‘अलगावको सिद्धान्त’ (Theory of Alienation) प्रतिपादन गरे। मार्क्सका अनुसार पुँजीवाद अन्तर्गत श्रमिक केवल आफूले उत्पादन गरेको वस्तु र श्रम प्रक्रियाबाट मात्र होइन, सिंगो प्रकृतिबाट समेत अलग (Alienate) हुन्छ। पुँजीवादले प्रकृतिलाई मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग मान्नुको सट्टा त्यसलाई केवल खरिद–बिक्री हुने वस्तुमा सीमित गरिदिन्छ।

मूल अंग्रेजी भनाइ:

“Nature is man’s inorganic body — that is to say, nature insofar as it is not itself human body. Man lives on nature — means that nature is his body, with which he must remain in continuous interchange if he is not to die. That man’s physical and spiritual life is linked to nature means simply that nature is linked to itself, for man is a part of nature.”

नेपाली अनुवाद:

“प्रकृति मानिसको ‘अजैविक शरीर’ हो—अर्थात् मानव शरीरभन्दा बाहिर रहेको प्रकृति। मानिस प्रकृतिको सहारामा बाँच्दछ भन्नुको अर्थ यो हो कि प्रकृति उसको यस्तो शरीर हो, जससँग जीवित रहनका लागि उसले निरन्तर संवाद र अन्तरक्रिया गरिरहनुपर्छ। मानिसको भौतिक र आध्यात्मिक जीवन प्रकृतिसँग जोडिएको छ भन्नुको सीधा अर्थ मानिस प्रकृतिको एक अभिन्न अङ्ग हो।”

मार्क्सले *Grundrisse (Outlines of the Critique of Political Economy)* मा पुँजीको सर्वव्यापी विस्तारवादी चरित्रको व्याख्या गरेका छन्। पुँजीले प्रकृतिका सबै सीमा, ऋतु र प्राकृतिक नियमहरूलाई आफ्नो नाफाको बाधक ठान्छ र ती सीमाहरूलाई भत्काउन खोज्छ। मार्क्सले लेखेका छन् कि पुँजीवादले प्रकृतिका सम्पूर्ण अङ्गहरूलाई केवल उपयोगिताको वस्तु (Utility) मा रूपान्तरण गर्दछ र प्रकृतिलाई आफ्नो स्वतन्त्र शक्तिबाट वञ्चित गरी नाफाको साधन बनाउँछ।

मूल अंग्रेजी भनाइ:

“For the first time, nature becomes purely an object for humankind, purely a matter of utility; ceases to be recognized as a sovereign power; and the theoretical discovery of its autonomous laws appears merely as a ruse so as to subject it under human needs, whether as an object of consumption or as a means of production.”

नेपाली अनुवाद:

“इतिहासमा पहिलो पटक प्रकृति मानवजातिका लागि केवल एउटा वस्तु र शुद्ध उपयोगिताको साधन बन्न पुग्छ; यसको सार्वभौम शक्तिलाई स्वीकार गर्न छाडिन्छ; र यसका स्वायत्त नियमहरूको सैद्धान्तिक खोज केवल यसलाई मानवीय उपभोगको वस्तु वा उत्पादनको साधनका रूपमा अधीनस्थ गर्ने चालबाजी मात्र बन्न पुग्छ।”

आफ्नो प्रमुख कृति *Capital, Volume I* को अध्याय १५ मा मार्क्सले पुँजीवादी कृषि र औद्योगिकीकरणले प्रकृतिको उर्वरतालाई कसरी लुट्छ भन्ने प्रष्ट पारेका छन्। पुँजीवादले अल्पकालीन नाफाका लागि प्रकृतिको दीर्घकालीन स्रोतलाई ध्वस्त बनाउँछ। मार्क्सले पुँजीवादले धनका दुई प्राथमिक स्रोत—माटो (प्रकृति) र मजदुर (श्रम)—दुवैलाई एकैसाथ निचोर्ने तथ्य उजागर गरेका छन्।

मूल अंग्रेजी भनाइ:

“All progress in capitalist agriculture is a progress in the art, not only of robbing the worker, but of robbing the soil; all progress in increasing the fertility of the soil for a given time is a progress towards ruining the more long-lasting sources of that fertility. … Capitalist production, therefore, only develops the technique and the degree of combination of the social process of production by simultaneously undermining the original sources of all wealth—the soil and the worker.”

नेपाली अनुवाद:

“पुँजीवादी कृषिमा हुने प्रगति केवल मजदुरलाई लुट्ने कलामा मात्र होइन, माटोलाई लुट्ने कलामा समेत हुने प्रगति हो; निश्चित अवधिका लागि माटोको उर्वरता बढाउने हरेक प्रगति त्यस उर्वरताका दीर्घकालीन स्रोतहरूलाई नष्ट गर्ने प्रगति हो। … त्यसैले पुँजीवादी उत्पादनले प्रविधि र सामाजिक उत्पादन प्रक्रियाको संयोजनलाई केवल त्यतिबेला मात्र विकास गर्छ, जब यसले सबै धनका मूल स्रोतहरू—माटो र मजदुरलाई एकैसाथ नष्ट गर्दछ।”

मार्क्सको मृत्युपछि फ्रेडरिक एंगेल्सद्वारा सम्पादित *Capital, Volume III* मा मार्क्सले ‘उपापचयी दरार’ वा ‘मेटाबोलिक रिफ्ट’ (Metabolic Rift) को अवधारणा प्रस्तुत गरे। पुँजीवादले मानिस र जमिनबीचको प्राकृतिक जैविक चक्रलाई सहर र गाउँको विभाजनमार्फत भत्काइदिन्छ। गाउँबाट कच्चा पदार्थ र खाद्यान्न सहरमा ल्याइन्छ, तर त्यसको फोहोरलाई पुनः माटोमा पोषणका रूपमा फर्काउनुको सट्टा सहरलाई प्रदूषित बनाइन्छ र माटोलाई बाँझो पारिन्छ।

मूल अंग्रेजी भनाइ:

“Capitalist production disturbs the metabolic interaction between man and the earth, i.e. it prevents the return to the soil of its constituent elements consumed by man in the form of food and clothing; hence it hinders the operation of the eternal natural condition for the lasting fertility of the soil.”

नेपाली अनुवाद:

“पुँजीवादी उत्पादनले मानिस र जमिनबीचको प्राकृतिक उपापचयी सम्बन्ध (Metabolism) मा अपूरणीय दरार उत्पन्न गर्दछ; अर्थात् यसले मानिसद्वारा उपभोग गरिएका खाद्य तथा कपडाका रूपमा माटोबाट लिइएका तत्वहरूलाई पुनः माटोमै फर्किनबाट रोक्छ, जसले गर्दा माटोको उर्वरतालाई दिगो राख्ने शाश्वत प्राकृतिक सर्त नै भङ्ग हुन पुग्छ।”

५. फ्रेडरिक एंगेल्सको चेतावनी : डायलेक्टिक्स अफ नेचर (१८७६/१८८३)

मार्क्सका अनन्य मित्र तथा सहयात्री फ्रेडरिक एंगेल्सले *Dialectics of Nature* अन्तर्गतको प्रसिद्ध निबन्ध *The Part Played by Labour in the Transition from Ape to Man* मा प्रकृतिको अन्धधुन्ध विनाशले ल्याउने भयानक विपत्तिबारे चेतावनी दिएका थिए:

मूल अंग्रेजी भनाइ:

“Let us not, however, flatter ourselves overmuch on account of our human victories over nature. For each such victory nature takes its revenge on us. Each victory, it is true, in the first place brings about the results we expected, but in the second and third places it has quite different, unforeseen effects which only too often cancel the first.”

नेपाली अनुवाद:

“प्रकृतिमाथि हामीले हासिल गरेका मानव विजयहरूमा हामी धेरै आत्ममुग्ध नबनौँ। किनकि त्यस्ता प्रत्येक विजयको बदला प्रकृतिले हामीसँग लिन्छ। हरेक विजयले पहिलो चरणमा हामीले चाहेको नतिजा त दिन्छ, तर दोस्रो र तेस्रो चरणमा त्यसका पूर्णतः फरक र अप्रत्याशित परिणामहरू निस्कन्छन्, जसले पहिलो सफलतालाई समेत नामेट पारिदिन्छ।”

साम्राज्यवादी दोहन र संकट

कार्ल मार्क्स र एंगेल्सले १९औँ शताब्दीमा गरेको यो सैद्धान्तिक विश्लेषण आज २१औँ शताब्दीमा अझ डरलाग्दो रूपमा चरितार्थ भएको छ। वर्तमान विश्व पुँजीवाद केवल उद्योग र बजारमा मात्र सीमित छैन; यो सैन्य–औद्योगिक गठबन्धन (Military-Industrial Complex), रासायनिक युद्ध, हतियारको विशाल व्यापार र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको एकाधिकारमा आधारित छ।

विश्वका प्रमुख साम्राज्यवादी तथा पुँजीवादी शक्ति राष्ट्रहरूले असीमित नाफा कमाउनका निम्ति भूमण्डलीय स्तरमा प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक दोहन गरिरहेका छन्:

हतियार उत्पादन र युद्ध उद्योग: विश्वव्यापी हतियारको होडबाजी, आणविक तथा रासायनिक हतियार परीक्षण र युद्धहरूले पृथ्वीको वायुमण्डल, जलस्रोत र भूभागमा व्यापक विनाश पुर्‍याइरहेका छन्। युद्ध उद्योग विश्वमा सबैभन्दा धेरै कार्बन उत्सर्जन गर्ने र विषालु रसायन फैलाउने माध्यम बनेको छ।

जीवाश्म इन्धनको अन्धधुन्ध दोहन: बहुराष्ट्रिय निगमहरूको नाफा जोगाउनका लागि पेट्रोलियम, कोइला र ग्यासको अनियन्त्रित दोहन गरिँदा पृथ्वीको तापक्रम अनपेक्षित रूपमा बढेको छ, जसले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन (Global Climate Crisis) निम्त्याएको छ।

वातावरणीय असमानता: पुँजीवादी व्यवस्थाको विडम्बना के हो भने, प्रकृतिको दोहन गरेर अर्बौँ–खर्बौँ डलर नाफा कमाउने शक्ति राष्ट्रहरू हुन्, तर त्यस दोहनबाट सिर्जित पर्यावरणीय विपत्तिको सबैभन्दा ठूलो मूल्य भने गरिब तथा तेस्रो विश्वका मुलुकहरूले चुकाउनु परिरहेको छ।

पछिल्लो समय नेपालको रसुवास्थित भोटेकोशी नदी तटीय क्षेत्रमा आएको प्रलयकारी बाढी, हिमताल तथा हिमनदीहरूको असामान्य पग्लिने क्रम र त्यसले निम्त्याएको अपार जनधनको क्षति कुनै पृथक वा स्थानीय घटना मात्र होइन। यो विश्व पुँजीवादले सिर्जना गरेको पर्यावरणीय संकटको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो।

नेपालजस्ता गरिब र विकासोन्मुख तेस्रो विश्वका मुलुकहरूको विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जन र वातावरणीय दोहनमा नगण्य भूमिका छ। तर, पश्चिमा तथा ठूला शक्ति राष्ट्रहरूले असीमित नाफा, हतियारको व्यापार, रासायनिक प्रदूषण र उपभोक्तावादी पुँजीवादका नाममा गरेको प्रकृतिको चरम दोहनको प्रत्यक्ष मार हिमालय क्षेत्रका गरिब जनतामाथि परिरहेको छ। उच्च हिमाली क्षेत्रका हिमनदी पग्लिनु, अनपेक्षित बाढीपहिरो आउनु र बस्तीहरू सखाप हुनु मूलतः धनी शक्ति राष्ट्रहरूको पर्यावरणीय अपराधको बोझ निर्दोष तेस्रो मुलुकका नागरिकले बोक्नुपरेको ज्वलन्त उदाहरण हो।

अतः जबसम्म नाफाकेन्द्रित पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली, स्रोतहरूको लुटपाट र साम्राज्यवादी सैन्य दोहनको अन्त्य हुँदैन, तबसम्म पर्यावरणीय विपत्तिहरू रोकिने छैनन्। मार्क्सले औँल्याएझैँ, मानिस र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कायम गर्न पुँजीको अन्धधुन्ध शासनको विकल्प खोज्दै प्रकृतिको संरक्षण र मानव जीवनको सुरक्षालाई केन्द्रमा राख्ने वैज्ञानिक तथा समाजवादी व्यवस्था निर्माण गर्नु नै आजको विश्वको अनिवार्य आवश्यकता हो।

The matter is taken out from Lokpati.com