नरेन्द्रबहादुर थापा
यही २०८३ भदौ १० गते चीनको तिब्बत तर्फबाट बगेको हिमपहिरोले बनेको हीम ताल विष्फोट भएर रसुवा र भोटेकोसी हुँदै आएको आकस्मिक बाढीबाट भएको प्राकृतिक बिपत्तिको १३औं दिन आज भदौ २२ गते यस विपत्तिबाट त्यस क्षेत्रका सम्पूर्ण नेपाली श्रमजीवी कामदार, कर्मचारी , शिक्षक , विद्यार्थी, सवारी साधनमा यात्रा र पैदल यात्राको क्रममा समेत ज्यान गुमाउनुहुने सम्पूर्ण नेपाली र विदेशी पर्यटकहरु प्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै पीडित , शोक सन्तप्त परिवारजन प्रति गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछु ।साथै घाइते पीडितहरु प्रति शिघ्र स्वास्थ्य लाभ कामना गर्दै हराइरहेकाहरु यथासिघ्र जीवितै उद्धार भएर सम्पर्कमा आउनको लागि कामना गर्दछु ।पीडित परिवारलाई यथाशिघ्र उचित राहत उपलब्ध गराउन सरकारसँग जोडदार माग गर्दछु ।
यसै प्रसंगमा पुँजीवादले कसरी प्राकृतिक विपत्ति निम्ताउँछ ? भन्ने बारे कार्ल माक्र्सको विश्लेषण उल्लेख गर्न चाहन्छु ।
यस्तो छ माक्र्सको विश्लेषण ।
मानव सभ्यता यतिबेला इतिहासकै गम्भीर पर्यावरणीय, सामाजिक र मानवीय संकटको भुमरीमा उभिएको छ। विश्वभर बढ्दो तापमान, अनियन्त्रित बाढीपहिरो, हिमताल विष्फोट, समुद्री आँधी, खडेरी र वायु प्रदूषणले पृथ्वीको जैविक सन्तुलनलाई नै ध्वस्त बनाइरहेका छन्। यस्ता विपत्तिहरूलाई प्रायः “प्राकृतिक प्रकोप“ वा दैवी घटनाका रूपमा व्याख्या गरेर पन्छिने परम्परागत चलन अहिलेसम्मकै अवस्थासम्म यथावत नै रहेको छ। तर, अझ गहिरिएर हेर्दा आधुनिक युगका अधिकांश महाविपत्तिहरू केवल आकस्मिक प्राकृतिक घटना नभई पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली, नाफाको अन्धाधुन्ध दौड र प्रकृतिको सीमाहीन दोहनका प्रत्यक्ष परिणाम हुन्।
पुँजीवाद र विपत्तिबीचको यो संरचनागत सम्बन्धलाई १९औँ शताब्दीमै द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट पहिलो पटक वैज्ञानिक ढंगले उजागर गर्ने दार्शनिक कार्ल माक्र्स थिए। माक्र्सले ’पुँजीवादले केवल श्रमजीवी वर्गको मात्र होइन, प्रकृतिको समेत निर्मम शोषण गर्दछझ भन्ने तथ्यलाई आफ्ना विभिन्न कालजयी कृतिहरूमा सविस्तारित रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
कार्ल माक्र्सले पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको विकासक्रमसँगै मानिस, समाज र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कसरी भत्किन्छ भन्ने विषयलाई आफ्ना प्रारम्भिक लेखनदेखि ’दास क्यापिटल’ सम्म निरन्तर विश्लेषण गरेका छन्।
१. इकोनोमिक एन्ड फिलोसोफिकल म्यानुस्क्रिप्ट्स (१८४४)ः
आफ्नो प्रारम्भिक पाण्डुलिपि ८भ्अयलयmष्अ बलम एजष्यिकयउजष्अ ःबलगकअचष्उतक या १८४४८ मा माक्र्सले ’अलगावको सिद्धान्त’ (त्जभयचथ या ब्ष्भिलबतष्यल) प्रतिपादन गरे। माक्र्सका अनुसार पुँजीवाद अन्तर्गत श्रमिक केवल आफूले उत्पादन गरेको वस्तु र श्रम प्रक्रियाबाट मात्र होइन, सिंगो प्रकृतिबाट समेत अलग (ब्ष्भिलबतभ) हुन्छ। पुँजीवादले प्रकृतिलाई मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग मान्नुको सट्टा त्यसलाई केवल खरिद–बिक्री हुने वस्तुमा सीमित गरिदिन्छ।
यसको मूल अंग्रेजी भनाइ यस्तो छ ः
“ल्बतगचभ ष्क mबल’क ष्लयचनबलष्अ दयमथ — तजबत ष्क तय कबथ, लबतगचभ ष्ल कय ाबच बक ष्त ष्क लयत ष्तकभाि जगmबल दयमथ।ःबल ष्खिभक यल लबतगचभ — mभबलक तजबत लबतगचभ ष्क जष्क दयमथ, धष्तज धजष्अज जभ mगकत चझबष्ल ष्ल अयलतष्लगयगक ष्लतभचअजबलनभ ष जभ ष्क लयत तय मष्भ. त्जबत mबल’क उजथकष्अब िबलम कउष्चष्तगब िषिभ ष्क ष्लिपभम तय लबतगचभ mभबलक कष्mउथि तजबत लबतगचभ ष्क ष्लिपभम तय ष्तकभाि, ायच mबल ष्क ब उबचत या लबतगचभ.“
नेपाली अनुवादः
“प्रकृति मानिसको ’अजैविक शरीर’ हो—अर्थात् मानव शरीरभन्दा बाहिर रहेको प्रकृति। मानिस प्रकृतिको सहारामा बाँच्दछ भन्नुको अर्थ यो हो कि प्रकृति उसको यस्तो शरीर हो, जससँग जीवित रहनका लागि उसले निरन्तर संवाद र अन्तरक्रिया गरिरहनुपर्छ। मानिसको भौतिक र आध्यात्मिक जीवन प्रकृतिसँग जोडिएको छ भन्नुको सीधा अर्थ मानिस प्रकृतिको एक अभिन्न अङ्ग हो।“
२. ग्रुन्ड्रिस (१८५७–१८५८)ः प्रकृतिको चरम वस्तुकरण
माक्र्सले ८न्चगलमचष्ककभ (इगतष्लिभक या तजभ ऋचष्तष्त्रगभ या एयष्तिष्अब िभ्अयलयmथ)८ मा पुँजीको सर्वव्यापी विस्तारवादी चरित्रको व्याख्या गरेका छन्। पुँजीले प्रकृतिका सबै सीमा, ऋतु र प्राकृतिक नियमहरूलाई आफ्नो नाफाको बाधक ठान्छ र ती सीमाहरूलाई भत्काउन खोज्छ। माक्र्सले लेखेका छन् कि पुँजीवादले प्रकृतिका सम्पूर्ण अङ्गहरूलाई केवल उपयोगिताको वस्तु (mकततभच या ग्तष्ष्तिथ) मा रूपान्तरण गर्दछ र प्रकृतिलाई आफ्नो स्वतन्त्र शक्तिबाट वञ्चित गरी नाफाको साधन बनाउँछ।
मूल अंग्रेजी भनाइः
ूँयच तजभ ाष्चकत तष्mभ, लबतगचभ दभअयmभक उगचभथि बल यदवभअत ायच जगmबलपष्लम, उगचभथि ब mबततभच या गतष्ष्तिथ; अभबकभक तय दभ चभअयनलष्शभम बक ब कयखभचभष्नल उयधभच; बलम तजभ तजभयचभतष्अब िमष्कअयखभचथ या ष्तक बगतयलयmयगक बिधक बउउभबचक mभचभथि बक ब चगकभ कय बक तय कगदवभअत ष्त गलमभच जगmबल लभभमक, धजभतजभच बक बल यदवभअत या अयलकगmउतष्यल यच बक ब mभबलक या उचयमगअतष्यल.“
नेपाली अनुवादः
“इतिहासमा पहिलो पटक प्रकृति मानवजातिका लागि केवल एउटा वस्तु र शुद्ध उपयोगिताको साधन बन्न पुग्छ; यसको सार्वभौम शक्तिलाई स्वीकार गर्न छाडिन्छ; र यसका स्वायत्त नियमहरूको सैद्धान्तिक खोज केवल यसलाई मानवीय उपभोगको वस्तु वा उत्पादनको साधनका रूपमा अधीनस्थ गर्ने चालबाजी मात्र बन्न पुग्छ।“
३. दास क्यापिटल, खण्ड १ (१८६७)ः माटो र मजदुरको दोहोरो विनाश
आफ्नो प्रमुख कृति “ऋबउष्तब,ि ख्यगिmभ क्ष्“ को अध्याय १५ मा माक्र्सले पुँजीवादी कृषि र औद्योगिकीकरणले प्रकृतिको उर्वरतालाई कसरी लुट्छ भन्ने प्रष्ट पारेका छन्। पुँजीवादले अल्पकालीन नाफाका लागि प्रकृतिको दीर्घकालीन स्रोतलाई ध्वस्त बनाउँछ। माक्र्सले पुँजीवादले धनका दुई प्राथमिक स्रोत—माटो (प्रकृति) र मजदुर (श्रम)—दुवैलाई एकैसाथ निचोर्ने तथ्य उजागर गरेका छन्।
मूल अंग्रेजी भनाइः
“ब्िि उचयनचभकक ष्ल अबउष्तबष्कित बनचष्अगतिगचभ ष्क ब उचयनचभकक ष्ल तजभ बचत, लयत यलथि या चयददष्लन तजभ धयचपभच, दगत या चयददष्लन तजभ कयष्;ि बिि उचयनचभकक ष्ल ष्लअचभबकष्लन तजभ ाभचतष्ष्तिथ या तजभ कयष् िायच ब नष्खभल तष्mभ ष्क ब उचयनचभकक तयधबचमक चगष्लष्लन तजभ mयचभ यिलन–बिकतष्लन कयगचअभक या तजबत ाभचतष्ष्तिथ. ।।।।।।ऋबउष्तबष्कित उचयमगअतष्यल, तजभचभायचभ, यलथि मभखभयिउक तजभ तभअजलष्त्रगभ बलम तजभ मभनचभभ या अयmदष्लबतष्यल या तजभ कयअष्ब िउचयअभकक या उचयमगअतष्यल दथ कष्mगतिबलभयगकथि गलमभचmष्लष्लन तजभ यचष्नष्लब िकयगचअभक या बिि धभबतिज—तजभ कयष् िबलम तजभ धयचपभच.“
नेपाली अनुवादः
“पुँजीवादी कृषिमा हुने प्रगति केवल मजदुरलाई लुट्ने कलामा मात्र होइन, माटोलाई लुट्ने कलामा समेत हुने प्रगति हो; निश्चित अवधिका लागि माटोको उर्वरता बढाउने हरेक प्रगति त्यस उर्वरताका दीर्घकालीन स्रोतहरूलाई नष्ट गर्ने प्रगति हो। … त्यसैले पुँजीवादी उत्पादनले प्रविधि र सामाजिक उत्पादन प्रक्रियाको संयोजनलाई केवल त्यतिबेला मात्र विकास गर्छ, जब यसले सबै धनका मूल स्रोतहरू—माटो र मजदुरलाई एकैसाथ नष्ट गर्दछ।“
४. दास क्यापिटल, खण्ड ३ (१८९४)ः मेटाबोलिक रिफ्ट (ःभतबदयष्अि च्षत)
माक्र्सको मृत्युपछि फ्रेडरिक एंगेल्सद्वारा सम्पादित “ऋबउष्तब,ि ख्यगिmभ क्ष्क्ष्क्ष्“ मा माक्र्सले ’उपापचयी दरार’ वा ’मेटाबोलिक रिफ्ट’ (ःभतबदयष्अि च्षत) को अवधारणा प्रस्तुत गरे। पुँजीवादले मानिस र जमिनबीचको प्राकृतिक जैविक चक्रलाई सहर र गाउँको विभाजनमार्फत भत्काइदिन्छ। गाउँबाट कच्चा पदार्थ र खाद्यान्न सहरमा ल्याइन्छ, तर त्यसको फोहोरलाई पुनः माटोमा पोषणका रूपमा फर्काउनुको सट्टा सहरलाई प्रदूषित बनाइन्छ र माटोलाई बाँझो पारिन्छ।
मूल अंग्रेजी भनाइः
“ ऋबउष्तबष्कित उचयमगअतष्यल मष्कतगचदक तजभ mभतबदयष्अि ष्लतभचबअतष्यल दभतधभभल mबल बलम तजभ भबचतज, ष्।भ। ष्त उचभखभलतक तजभ चभतगचल तय तजभ कयष् िया ष्तक अयलकतष्तगभलत भझिभलतक अयलकगmभम दथ mबल ष्ल तजभ ायचm या ाययम बलम अयितजष्लन; जभलअभ ष्त जष्लमभचक तजभ यउभचबतष्यल या तजभ भतभचलब िलबतगचब िअयलमष्तष्यल ायच तजभ बिकतष्लन ाभचतष्ष्तिथ या तजभ कयष्.ि“
नेपाली अनुवादः
“पुँजीवादी उत्पादनले मानिस र जमिनबीचको प्राकृतिक उपापचयी सम्बन्ध (ःभतबदयष्किm) मा अपूरणीय दरार उत्पन्न गर्दछ; अर्थात् यसले मानिसद्वारा उपभोग गरिएका खाद्य तथा कपडाका रूपमा माटोबाट लिइएका तत्वहरूलाई पुनः माटोमै फर्किनबाट रोक्छ, जसले गर्दा माटोको उर्वरतालाई दिगो राख्ने शाश्वत प्राकृतिक सर्त नै भङ्ग हुन पुग्छ।“
५. फ्रेडरिक एंगेल्सको चेतावनी ः डायलेक्टिक्स अफ नेचर (१८७६÷१८८३)
माक्र्सका अनन्य मित्र तथा सहयात्री फ्रेडरिक एंगेल्सले ८म्ष्बभिअतष्अक या ल्बतगचभ८ अन्तर्गतको प्रसिद्ध निबन्ध “त्जभ एबचत एबिथभम दथ ीबदयगच ष्ल तजभ त्चबलकष्तष्यल ाचयm ब्उभ तय ःबल“ मा प्रकृतिको अन्धाधुन्ध विनाशले ल्याउने भयानक विपत्तिबारे चेतावनी दिएका थिएः
माक्र्सको मूल अंग्रेजी भनाइः
“ीभत गक लयत, जयधभखभच, ाबिततभच यगचकभखिभक यखभचmगअज यल बअअयगलत या यगच जगmबल खष्अतयचष्भक यखभच लबतगचभ. ँयच भबअज कगअज खष्अतयचथ लबतगचभ तबपभक ष्तक चभखभलनभ यल गक. भ्बअज खष्अतयचथ, ष्त ष्क तचगभ, ष्ल तजभ ाष्चकत उबिअभ दचष्लनक बदयगत तजभ चभकगतिक धभ भहउभअतभम, दगत ष्ल तजभ कभअयलम बलम तजष्चम उबिअभक ष्त जबक त्रगष्तभ मषाभचभलत, गलायचभकभभल भााभअतक धजष्अज यलथि तयय यातभल अबलअभ ितजभ ाष्चकत.“
नेपाली अनुवादः
“प्रकृतिमाथि हामीले हासिल गरेका मानव विजयहरूमा हामी धेरै आत्ममुग्ध नबनौँ। किनकि त्यस्ता प्रत्येक विजयको बदला प्रकृतिले हामीसँग लिन्छ। हरेक विजयले पहिलो चरणमा हामीले चाहेको नतिजा त दिन्छ, तर दोस्रो र तेस्रो चरणमा त्यसका पूर्णतः फरक र अप्रत्याशित परिणामहरू निस्कन्छन्, जसले पहिलो सफलतालाई समेत नामेट पारिदिन्छ।“
साम्राज्यवादी दोहन र संकट
कार्ल माक्र्स र एंगेल्सले १९औँ शताब्दीमा गरेको यो सैद्धान्तिक विश्लेषण आज २१औँ शताब्दीमा अझ डरलाग्दो रूपमा चरितार्थ भएको छ। वर्तमान विश्व पुँजीवाद केवल उद्योग र बजारमा मात्र सीमित छैन; यो सैन्य–औद्योगिक गठबन्धन (ःष्ष्तिबचथ–क्ष्लमगकतचष्ब िऋयmउभिह), रासायनिक युद्ध, हतियारको विशाल व्यापार र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको एकाधिकारमा आधारित छ।
विश्वका प्रमुख साम्राज्यवादी तथा पुँजीवादी शक्ति राष्ट्रहरूले असीमित नाफा कमाउनका निम्ति भूमण्डलीय स्तरमा प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक दोहन गरिरहेका छन्ः
हतियार उत्पादन र युद्ध उद्योगः विश्वव्यापी हतियारको होडबाजी, आणविक तथा रासायनिक हतियार परीक्षण र युद्धहरूले पृथ्वीको वायुमण्डल, जलस्रोत र भूभागमा व्यापक विनाश पु¥याइरहेका छन्। युद्ध उद्योग विश्वमा सबैभन्दा धेरै कार्बन उत्सर्जन गर्ने र विषालु रसायन फैलाउने माध्यम बनेको छ।
जीवाश्म इन्धनको अन्धाधुन्ध दोहनः बहुराष्ट्रिय निगमहरूको नाफा जोगाउनका लागि पेट्रोलियम, कोइला र ग्यासको अनियन्त्रित दोहन गरिँदा पृथ्वीको तापक्रम अनपेक्षित रूपमा बढेको छ, जसले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन (न्यिदब िऋष्mिबतभ ऋचष्कष्क) निम्त्याएको छ। वातावरणीय असमानताः पुँजीवादी व्यवस्थाको विडम्बना के हो भने, प्रकृतिको दोहन गरेर अर्बौँ–खर्बौँ डलर नाफा कमाउने शक्ति राष्ट्रहरू हुन्, तर त्यस दोहनबाट सिर्जित पर्यावरणीय विपत्तिको सबैभन्दा ठूलो मूल्य भने गरिब तथा तेस्रो विश्वका मुलुकहरूले चुकाउनु परिरहेको छ।
अब रसुवा बाढी र पर्यावरण बारे ः
पछिल्लो समय नेपालको रसुवास्थित भोटेकोशी नदी तटीय क्षेत्रमा आएको प्रलयकारी बाढी, हिमताल तथा हिमनदीहरूको असामान्य पग्लिने क्रम र त्यसले निम्त्याएको अपार जनधनको क्षति कुनै पृथक वा स्थानीय घटना मात्र होइन। यो विश्व पुँजीवादले सिर्जना गरेको पर्यावरणीय संकटको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो। नेपालजस्ता गरिब र विकासोन्मुख तेस्रो विश्वका मुलुकहरूको विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जन र वातावरणीय दोहनमा नगण्य भूमिका छ। तर, पश्चिमा तथा ठूला शक्ति राष्ट्रहरूले असीमित नाफा, हतियारको व्यापार, रासायनिक प्रदूषण र उपभोक्तावादी पुँजीवादका नाममा गरेको प्रकृतिको चरम दोहनको प्रत्यक्ष मार हिमालय क्षेत्रका गरिब जनतामाथि परिरहेको छ। उच्च हिमाली क्षेत्रका हिमनदी पग्लिनु, अनपेक्षित बाढीपहिरो आउनु र बस्तीहरू सखाप हुनु मूलतः धनी शक्ति राष्ट्रहरूको पर्यावरणीय अपराधको बोझ निर्दोष तेस्रो मुलुकका नागरिकले बोक्नुपरेको ज्वलन्त उदाहरण हो।
अतः जबसम्म नाफाकेन्द्रित पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली, स्रोतहरूको लुटपाट र साम्राज्यवादी सैन्य दोहनको अन्त्य हुँदैन, तबसम्म पर्यावरणीय विपत्तिहरू रोकिने छैनन्। माक्र्सले औँल्याएझैँ, मानिस र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कायम गर्न पुँजीको अन्धाधुन्ध शासनको विकल्प खोज्दै प्रकृतिको संरक्षण र मानव जीवनको सुरक्षालाई केन्द्रमा राख्ने वैज्ञानिक समाजवादी व्यवस्था निर्माण गर्नु नै आजको विश्वको अनिवार्य आवश्यकता हो। मिति ः २०८३ भदौ २२ गते
